Шумер әдебиетінің маңызды ескерткіші - Гильгамеш туралы аңыздар циклі
Ежелгі Шығыс: миф пен мемлекеттің тоғысы
Ежелгі Шығыс — адамзатты ертедегі дүниенің шеңберінен алып шыққан ұлы мәдениеттердің отаны. Дегенмен, бұл кеңістікте адамның дүниеге қатынасының мифологиялық тәсілі толық жеңілген жоқ: табиғат апаттары ғана емес, мемлекеттің озбыр қуаты да «құдайдай» болып көрінді.
Ежелгі шығыс мәдениеттерінің өзегінде адамның дербестігі мен еркіндігін толық мойындамайтын «абсолютті бірлік» идеалы жатты. Мұндай мемлекеттік үлгі табиғи жағдайлар мен тіршілік қауіптеріне жауап ретінде, қоғамды қатаң біріктіру қажеттілігінен туды.
Бұл типтегі мемлекет алып төрешілдік аппарат арқылы басқарылды, ал оның тұтастығы қол астындағы адамдардың өмірі мен өліміне дейін билік жүргізетін билеуші тұлғасымен бейнеленді. Мұндай құрылым Египетке, Месопотамияға, Үндістанға және Қытайға тән болды.
Ежелгі Египет: мәңгілік мәдениеті
Ежелгі Египет — әлемдік өркениетке зор ықпал еткен көне мәдениеттердің бірі. Б.з.д. 3000 жыл шамасында перғауындар билеген ерте құл иеленуші, орталықтанған озбыр мемлекет қалыптасты. Египеттегі жоғарғы билік «мызғымастық» және «ақылға сыйымсыздық» қағидаларымен ақталды.
Египеттік мәдениеттің айрықша белгісі — мәңгілікке ұмтылу. Өлген адамға табыну сенімі бойынша өлім — өмірдің аяқталуы емес: «ка» деп түсіндірілген мәңгілік өмірлік күш жерлеу жоралары толық орындалғанда ғана жалғасады.
Денені сақтау талабы мумиялау өнерін тудырды: мәйіттер бальзамдалып, пирамидаларға қойылды.
Сәулет пен рәсім
Ең көне пирамидалардың бірі — 5 мың жыл бұрын салынған Джосер перғауынының баспалдақ тәрізді пирамидасы. Ал ең әйгілі әрі көлемдісі — Хеопс пирамидасы.
Діни өзек
- Перғауын — құдай ретінде танылды, Ра күн құдайымен теңестірілді.
- Осирис — өлім мен жерасты әлемінің патшасы; Исида — құнарлылық пен аналардың қамқоршысы.
- Маат — шындық пен тәртіп құдайы.
Перғауын Аменхотеп IV (Эхнатон) Атонға табынуды күшейтіп, бірқұдайшылықты орнықтыруға талпынды, бірақ абыздар мен ақсүйектердің қарсылығына тап болды.
Египет мәдениетінің маңызды құрамдас бөлігі — иероглифтік жазу. Бастапқыда ол суретті-символдық хат ретінде храмдар мен сарайлар алдындағы ескерткіш тастарға қашалып жазылды, кейін буындық жүйеге жақындады.
Бейнелеу өнерінде жазықтыққа бейнелеу, статикалылық және канондық шарттылық үстем болды: ерлер денесі көбіне қызыл, әйелдер — қызғылт, шаш — қара, киім — ақ түспен берілді. Өнердің «мелшиіп тұру» сипаты мәңгілік идеясына үйлесті.
Әдебиетінің ерте ескерткіштері б.з.д. II мыңжылдыққа жатады: даналардың өсиеттері, сиқыршылар мен ғажайыптар туралы повестер. Солардың ішіндегі философиялық салмағы зор туындылардың бірі — «Көңілі қалған адамның өз жанымен әңгімесі».
Египет өркениеті б.з.д. XVI–XV ғасырлардағы Жаңа патшалық кезеңінде өркендеудің биік дәрежесіне жетті.
Месопотамия: динамикалы мемлекеттер, тұрақты жаңалықтар
Б.з.д. IV–III мыңжылдықтарда Тигр мен Ефрат аңғарында Египетпен деңгейлес жоғары мәдениет қалыптасты. Алайда Ніл аңғарындағы ұзақ тұтас мемлекеттен айырмашылығы — Қос өзенде (Месопотамияда) түрлі мемлекеттер бірін-бірі алмастырып отырды: Шумер, Аккад, Вавилония, Ассирия, кейін Иран. Сондықтан бұл өңірдің тарихы мен мәдениеті анағұрлым динамикалы болды.
Шумер-аккад мұрасы
- Алтын ғасыр туралы поэма, элегия жанрының ерте үлгілері
- Алғашқы кітапханалық каталогтар, медициналық мәтіндер
- Егіншілік күнтізбелері мен шаруашылық есеп жүйелері
Бұл кеңістікте дүниедегі алғашқы жазулардың бірі — шумер сына жазуы пайда болды: сына тәрізді таңбалар ылғалды сазға басылып түсірілді.
Вавилон: заң, астрономия, есеп
Б.з.д. II мыңжылдық ортасында Хаммурапи (б.з.д. 1792–1750) тұсында Вавилон Шумер мен Аккад аймақтарын біріктіріп, екі метрлік тас бағанаға сына жазумен қашалған әйгілі заңдар жинағын жасатты.
Су мен аспан шырақтарына табыну астрономия мен математиканың тез дамуына серпін берді. Осы ортада алтылық-ондық жүйе орнығып, уақыт өлшеміндегі минут пен секундқа дейін жеткен есеп дәстүрі қалыптасты.
Вавилон астрономдары Күн мен Ай қозғалысын, күн тұтылуының қайталануын есептеуде елеулі жетістіктерге жетті. Алайда ғылыми білім магия және балгерлікпен біте қайнасып отырды.
Дін және монументтік архитектура
Абыздық түсінік бойынша адам баласы құдайларға қызмет ету үшін саздан жасалған. Құдайлар пантеонында Шамаш (Күн), Син (Ай), Иштар (махаббат), Нергал (өлім), Ирра (соғыс) ерекше аталды.
Құдайлар патшаның қорғаушысы ретінде бейнеленіп, күшті патша билігін қасиеттендірудің тетігіне айналды.
Зиккурат
Қалаларда құдайларға арналған храмдар тұрғызылып, жанында террасалармен қоршалған биік мұнара — зиккурат салынды. Ол ярус сайын кішірейіп, ең жоғарғы бөлігі алтын күмбезбен аяқталды.
Вавилон сәулетшілері кейін Ежелгі Рим мен Орта ғасырлық Еуропа құрылыс өнеріне ықпал еткен сәулеттік формаларды қалыптастырды.
Ассириялықтар Вавилон мәдениетін пайдаланып, дамытты. Ассирия патшасы Ашшурбанипалдың (б.з.д. VII ғ.) Ниневиядағы сарай қирандыларынан он мыңнан астам сына жазулы мәтін сақталған үлкен кітапхана табылды. Шумер әдебиетінің інжу-маржаны ретінде «Гильгамеш туралы» аңыздар циклі аталады.
Иран: сабақтастық және жаңа діндер
Б.з.д. VI ғасырда Вавилон мен Ассирияның орнына Иран империясы келді. Иран өнері байсалды әрі зиялы сипатымен ерекшеленіп, ассириялық өнерге тән қатыгез пафостан алшақ болды. Соған қарамастан мәдени сабақтастық сақталды: қанатты өгіздер, арыстандар, грифондар сияқты мифтік жануар бейнелері көркем дәстүрдің маңызды элементі болып қала берді.
Б.з.д. IV ғасырда Иранды Египет сияқты Александр Македонский жаулап алып, эллинистік ықпал аймағына енді. Ал б.з. III ғасырынан бастап билікке Сасанидтер әулеті келді.
Зороастризм және «Авеста»
Сасанидтік Ирандағы мемлекеттік дін — зороастризм (негізін салушы Заратуштра). Оның бастапқы қағидалары отқа құрмет және жақсылыққа сенім идеяларымен байланысты болды. Қасиетті кітабы — «Авеста».
Ежелгі ирандықтардың діни санасы «жекелеген заттарға» табынудан гөрі «жалпы бастауға» бағдарланғаны айтылып, пұтқа табынушылықтан айырмасы осылайша түсіндіріледі.
VII ғасырда Иранды арабтар жаулап алып, жаңа сенім — ислам кең тарады. Бұл кезеңде билеуші дін ауысып, мәдени кеңістік қайта құрылды.
Ежелгі Қытай: рәсім, этика және «Жол» идеясы
Ежелгі Қытай өзіндік материалдық және рухани мәдениет жасады. Қытайлықтар өмірді құдай жаратты деп сеніп, әлемдегі барлық құбылыс қозғалыста болады, ал өзгеріс екі қарама-қарсы космостық күш — Жарық пен Түнек қақтығысынан туындайды деп түсінді.
Б.з.д. II мыңжылдықта табиғатқа табыну кең тарады: тау, жер, өзен, күн, ай, жаңбыр, жел рухтарына құрбандық жасалды. Кейін патша билігі қасиеттендіріліп, билеуші «Аспанның ұлы», яғни Құдайдың жердегі өкілі ретінде қабылданды. Ата-бабаларға табыну ерекше күшті болды.
Ежелгі Қытай рухани өмірінің басты ерекшелігі — әлеуметтік этика мен әкімшілік практиканың жетекші орын алуы. Дәстүрлі қытай дүниетанымын діннен гөрі салттық-этикалық тәртіп қалыптастырды: әлеуметтік және табиғи тәртіптің бірлігі, тұрмыстың жеткіліктілігі, табиғи «өзі жетілетін» тәртіпті мойындау негізгі бағдар болды.
Ақыл-парасаттың міндеті — дүниені бұзу немесе түбегейлі өзгерту емес, жалпы Жолмен — Даомен жүру.
Конфуций: қоғамды тәртіпке келтіру
Конфуций (Кун-Фу-Цзы, б.з.д. 551–479) ілімінде әлеуметтік рөлдердің айқындылығы басты қағидаға айналды: «Билеуші — билеуші, бодан — бодан, әке — әке, ұл — ұл болсын».
Ол адамгершіліктің тірегін адалдық, тіл алғыштық, ата-ана мен үлкенді құрметтеу деп білді. Ата-бабаға табыну, ежелгі дәстүр мен жораларды сақтау — «идеал қоғамның» іргетасы ретінде қарастырылды.
Конфуцийшілдік діннен гөрі моральдық-саяси доктрина ретінде Қытайдың тұрмыс салтын айқындап, әкімшілік жүйені және әлеуметтік-экономикалық процестерді реттеді.
Даосизм: әрекетсіздік және үндестік
Даосизмнің негізін қалаушы ретінде Лао-Цзы («Қарт дана») аталады. Оның түсінігінде әлем әбігерге толы, ал адам табиғи ырғаққа қарсы шықпай, Даоның ізімен жүруі керек: адам — Жердің, Жер — Аспанның, Аспан — Даоның, ал Дао — табиғилықтың ізімен жүреді.
Философиялық даосизм адам заттардың табиғи тәртібін өзгерте алмайды дейді; сондықтан адамның еншісі — оқиғалардың табиғи барысын сырттай бақылау және Даоға жақындау. Осыдан әрекеттен бас тарту мен «әрекетсіздік» қағидасы туындайды.
Жазу, білім және технология
Иероглифтік жазу
Б.з.д. XV ғасырда 2000-нан аса иероглифтен тұратын жүйе болды, б.з. III ғасырында саны шамамен 18 мыңға жетті. Ерте әдеби ескерткіштер: «Әндер кітабы» мен «Өзгерістер кітабы».
Материалдар мен қолөнер
Жібекке жазу дәстүрі ұзақ сақталды; кейін тушь пен қағаз жасалды. Қола айналар, нефрит пен сүйек оюы, керамика дамыды; б.з. IV ғасырда фарфор мен лакты бұйымдар кең танылды.
Ғылым жетістіктері
Б.з.д. V ғасырда тікбұрышты үшбұрыш қасиеттері белгілі болды, теріс сандар ұғымы енгізілді. Б.з.д. III ғасырда магнитті құрал (алғашқы компас), су диірмені пайда болды. Астрономияда жұлдыздар карталары жасалды.
Б.з.д. 221–207 жылдары Қытайдың бір орталыққа бірігуі Ұлы Қытай қорғанының негізгі бөлігін салумен есте қалды. Музыкалық мәдениет те жүйеленді: б.з.д. I мыңжылдықта сарай маңындағы музыкалық қызмет құрылып, мәдениеттің көптеген саласы мемлекеттік бақылауға бағындырылды.
Қытай діни жүйелерінде ортақ сипаттар байқалды: үлкендер мен ата-бабаны құрметтеу, отбасыға бағыныштылық, әрекетсіздік идеясы және шындыққа сырттай қарау. Бұл дәстүрде тұлғаның дербес құндылығы әлсіз көрініп, қоғам өмірі «мемлекеттік пен ұжымдық алдыңда адам — екінші орында» қағидасына жуық құрылды.
Ежелгі Үндістан: ғылым, мәтіндер және әлеуметтік құрылым
Ежелгі Үндістан — өркениеттің жоғары деңгейдегі мәдени ошақтарының бірі. Үнді мәдениеті мен ғылымы б.з.д. IV–II ғасырлардан бастап б.з. VIII ғасырға дейін ерекше қарқынмен дамыды. Осы кеңістікте есептеудің ондық жүйесі және цифрлерді жазу түрі қалыптасты (кейін өзгерген нұсқасы «араб цифрлері» ретінде тарады).
Ғылыми көкжиек
- Квадрат және куб түбірлер; π мәнін жуық есептеу (3.1416...)
- Арифметикалық және геометриялық прогрессиялар, тригонометрия мен алгебра негіздері
- Астрономия: жыл 12 айға бөлінді, маусымдық жүйе қолданылды
- Жердің шар тәрізділігі туралы түсінік және өз осінен айналуы жөніндегі болжам
Химиялық білім қышқылдар, бояулар, дәрілер, иіссу, цемент, тұздар жасауға ықпал етті; металл өңдеу сынапқа қатысты күрделі аппараттар әзірлеуге мүмкіндік берді.
Діни-әдеби дәстүр
Б.з.д. II мыңжылдықтың соңы — I мыңжылдықтың басынан ежелгі үнді діни әдебиетінің ескерткіштері — «Ведалар» жетті. Шамамен б.з.д. 800 жылы пайда болған упанишадтар діни түсініктердің жаңа сатысын көрсетті.
Эпикалық әдебиеттің негізгі ескерткіштері — «Махабхарата» мен «Рамаяна»: олар б.з. алғашқы ғасырларында санскритте хатқа түсті, ал сюжеттері мен қабаттары б.з.д. IV ғасырдан бастау алуы ықтимал.
Варналар мен касталар: қатты жіктелу
Ежелгі үнді қоғамы әлеуметтік шығу тегі мен қызмет сипатына қарай қатаң дифференциацияланып, тұйық топтар жүйесін қалыптастырды: сословиелік деңгейде — варналар (брахмандар, кшатрийлер, вайшьилер, шудралар), ал кәсіптік деңгейде — мыңдаған касталар (шамамен 3,5 мың).
Артықшылықты топ
Брахмандар — абыздар әулетінің өкілдері, құдайлармен байланыс жасап, басқаруға ықпал етті. Кшатрийлер — әскери ақсүйектер. Бұл екі варна қоғамның пұрсатты бөлігін құрады.
Еңбекші қабат
Вайшьилер егіншілік, қолөнер, саудамен айналысты. Шудралар өзге топтарға қызмет етуге міндеттеліп, құқықтары шектеулі болды; олардың үлесіне тәуелді еңбек тиді.
Діни жүйе әлеуметтік теңсіздікті ақтаудың тетігіне айналып, құдайлар иерархиясы орнықты: Брахма (жаратушы), Вишну (сақтаушы), Шива (жойып-жаңғыртушы).
Буддизм: қайғы, тілек және нирвана
Б.з.д. VI ғасырда қалыптасқан құл иеленуші қоғамның идеологиялық аясында буддизм маңызды орынға шықты. Оның негізін қалаушы Будда (б.з.д. 563 ж. туған) — Шакья-Муни әулетінің ханзадасы Сиддхартха Гаутама ретінде танылады.
Төрт игілікті ақиқат
- Өмірдің өзегінде қайғы-қасірет бар.
- Қайғы-қасіреттің себебі — өмір сүруге құштарлық: ләззат, билік, тілек пен тәуелді құмарлық.
- Құтылу үшін тілек пен құштарлықтан түбегейлі арылу қажет.
- Оған көзді ашатын және нирванаға жеткізетін сегіз сатылы өзін-өзі өзгерту жолы арқылы жетуге болады.
Нирвана ұғымы
Нирвана — ішкі күй: онда сезім мен құштарлық «сөнеді», сонымен бірге адамның дүниемен байланған есіктері де жабылады. «Нирвана» сөзі «сөну», «өшу» мағынасын береді. Іштен сөну адамды қайғы шегуші «меннен» және тіршілікті жаңа өзгерістерге итермелейтін өмірге құштарлықтан босатады.
Осылайша карманың билігі үзіліп, данышпан абсолютті тыныштыққа жақындайды. Сырт көзге бұл болмыстың жоқтығы немесе «өлім» сияқты көрінуі мүмкін, бірақ буддистік түсінікте бұл күйде өмір мен өлім, «мен» мен «мен емес», жақсылық пен жамандық арасындағы қатаң шекаралар мәнін жоғалтады.
Буддизмнің әмбебаптығы мен бейімделгіштігі оның көптеген бағыттарға тарауына мүмкіндік берді (ламаизм, дзен-буддизм, тантризм және т.б.). Батыста да оның ізбасарлары бар: кей адамдар өзге мәдениет тәжірибесі арқылы рухани мәселелерін жеңілірек шеше аламын деп үміттенеді.
Қорытынды ой
Ежелгі Шығыс мәдениеттері адамзаттың дүниені түсіндіруінің мифологиялық тәсілін сақтай отырып, мемлекет, жазу, ғылым, сәулет және этика салаларында ірі серпілістер жасады. Бұл өркениеттердің ортақ арқауы — тәртіп пен тұтастықты жоғары қою, ал айырмашылығы — сол қағиданың әр қоғамда өзінше жүзеге асуы.