Шалқұйрық атты сұрағаны несі

Ерте заманда Ерназар деген бай кісі болыпты. Төрт түлігі түгел, қорасы қойға, өрісі жылқыға толып, түйесі де көбейе берген екен. Ерназардың сегіз ұлы болыпты.

Бір жылы елге үлкен жұт түсіп, жұрт малын алысқа — отарға айдап кетеді. Ерназардың сегіз ұлы да сол көштің ішінде кетіп, ал Ерназар кемпірімен бірге үйде қалып қояды. Айлар өтеді, сегіз ұлдан хабар жоқ.

Қыстық азық таусылып, шал мен кемпірдің хәлі нашарлайды: ашығып, әлі құрып, күнелтуі қиындай түседі.

Бір күні кешке жақын кемпір төсегінен әрең тұрып, үйдің түндігін ашады. Шаңыраққа қараған Ерназар күлдіреуіште керулі тұрған кер биенің майлы төстігін көреді.

Екеуі төстікті асып жеп, бойлары біраз сергіп қалады. Ұзамай кемпір жүкті болып, мезгілі жеткенде ұл табады. «Төстік жеген соң біткен бала» деп, оның атын Төстік қояды.

Төстік өзгеше болып өседі: бір айда — бір жастағыдай, екі айда — екі жастағыдай, үш айда — үш жастағыдай. Бір жылда он бестегі жасөспірімдей болып, екі жасында-ақ алысқан адамын алып ұратын күшке жетеді.

Садақ тартуды үйреніп, тартқан оғын тоғыз қабат кетпеннен өткізіп жібереді. Аң аулап, құс атып, әке-шешесін асырайды.

Бір күні Төстік ауыл арасында тарғақты садақпен тартып қалады. Оқ тарғақтың қанатын үзіп кетеді. Құс жығылмай, бір қанатын сабалап қаша жөнеледі. Төстік қуып отырып, бір кемпірдің өрмегінен секіріп өтеді. Сол сәтте Төстіктің бір бақайы өрмекті іліп кетіп, бірнеше жібі үзіліп қалады.

Төстік жауап қайтара алмай, қатты намыстанады. Әсіресе «адасып кеткен сегіз ағаң» деген сөз жүрегіне қатты тиеді: ол бұған дейін ағалары бар екенін естімеген еді.

Үйге жүгіріп келіп, шешесіне бәрін айтады. «Ағаларым қайда? Неге келмейді? Іздеп тауып әкелемін!» дейді. Анасы әуелде «өтірік» деп жұбатса да, кейін тағы бір оқиғадан соң шындықты мойындайды: сегіз аға расында жұт жылы кетіп, содан қайтпаған екен.

Төстік ағаларын іздеуге бел буады. Кемпір-шалға аң-құс етін қақтап, мол қылып қалдырады да, жолға шығады: беліне садағын байлап, қолына темір таяқ алып, аяғына етік киеді.

Ай жүреді, жыл жүреді, талай ел мен жерді аралайды. Жолдасы да, азығы да — садағы: кезіккен аңды атып, сонымен күн көреді.

Темір етігі теңгедей, темір таяғы тебендей ғана қалған шақта алыстан сағым көтерілген бел көрінеді. Белге шықса, қарауытқан қалың жылқы, әрі қарай ел байқалады.

Жылқы ішінде тігулі қара қосты көріп, ішіне кірсе, мосыға ілінген бақырдың іші піскен етке толы екен. Төстік тойып алып, елге қарай беттейді.

Барған елі ас беріп жатыр екен. «Ағаларымды осы астан іздеп көрейін» деп, тігілген қалың үйді жағалайды. Арықтап-азған, киімі жыртық Төстікті ешкім елей қоймайды.

Бір жерде табақшылардың «Ерназардың сегізіне тарт!» деп шулап жүргенін естиді. Ішке кірмек болса, оны қақпайлап, кейін сүйрей береді.

Сол жерде Ерназардың сегізі жөн сұрасып, Төстікпен жылап-сықтап табысады. Тоғызы бірігіп, қалың жылқыны айдамақ болады.

Бірақ жылқы ұйлығып, бір бағытқа жүрмей қояды: қанша айдаса да бастапқы жеріне қайта береді. Күндер өтеді, шаршайды.

Сонда Төстік айла табады: жылқының басы — күрең биені ұстап, жылқының ортасындағы бір дөңге шығарады. Биені жығып, төрт аяғын буып, қыл бұрау салып, тақымын бұрайды. Бие шыңғырғанда, даусы шыққан жаққа қалың жылқы шұрқырасып жиналады.

Жылқы түгел жиылған кезде Төстік биені тұрғызып, жетектеп жөнеледі. Сонда қалың жылқы өздері-ақ соңынан шұбырып ереді. Енді ешкім жылқы айдап әлек болмайды: күрең биені жетектеп жүре береді.

Судың тұнығын ішіп, шөптің сонысын жеп, талай асқардан асып, шөлді кесіп өтіп, Төстіктің бастауымен Ерназардың сегізі аман-есен еліне жетеді.

Балалары оралған соң Ерназар ел жиып, ұлан-асыр той жасайды. Түйеден бура, жылқыдан айғыр мен ту бие, қойдан құнан қой сойып, қымызын көлдей, етін таудай қылады. Ақсақал, қарасақалдың бәрін разы етеді.

Тойдан кейін Ерназар тоғыз ұлын үйлендіру қамына кіріседі. Тоғызына бір үйден тоғыз қыз табылса деп, ел аралайды. Көп жерді кезсе де, ойындағыдай болмайды.

Бір ауылға келіп мейман болса, үлкен қоңыр үйдің керегесінің басында сегіз сырға ілулі тұрғанын көреді. Ерназар көзіне жас алып, «біреуі кем екен» деп жылайды. Үйдің бәйбішесі тұсбақаннан тоғызыншы сырғаны алып келіп:

Осылайша Ерназар тоғыз қызға құда түсіп қайтады.

Келін түсіруге жолға шыққанда бұларға перінің қызы Бекторы жолығып, Төстікті көріп ғашық болады. Ол Төстікті Кенжекейден айырудың амалын іздей бастайды.

Кенжекей ауылында отыз күн ойын, қырық күн тойын жасап, келіндерді алып қайтпақ болғанда, қыздың әкесі мол енші береді. Бірақ Кенжекей әкесінің бергеніне разы болмай:

• жылқыдан — Шалқұйрық атты,
• жасаудан — Ақсырмалы сауытты,
• түйеден — Құба інгенді сұрайды.

Әкесі әуелде ашуланса да, Кенжекейдің «бәрін ерге лайық деп сұрадым» деген уәжіне тоқтап, сұрағанын береді. Тек бір ескерту айтады: «Сорқұдықтың басына көш қондырмаңдар — кесірі бар» дейді.

Көш Сорқұдыққа жеткенде, Кенжекей атасына «бұл жерге қонбасын» деп кісі салады. Бірақ Ерназар «келінім келмей жатып, қонысымды билемек пе?» деп, сол жерге қонады. Кенжекей басқа келіндерден бұрын үй тігіп, атасын қонақ қылады. Ерназар оның зеректігін сонда аңғарады.

Түнде тұман түседі. Таң ата Кенжекей байқаса, Құба інген жоқ. Ерназар іздеп барып, інгенді бір көкпекке оралып қалған бұйдасымен табады. Жанында тал түбінде жарбиған бір кемпір отыр екен.

Ерназар көмек сұрағанда, кемпір «тұрсам отыра алмаймын, отырсам тұра алмаймын» деп мүләйімсиді. Ерназар еңкейген сәтте, кемпір оны жағасынан шап беріп ұстап алады. Бұл — алдап отырған жалмауыз кемпір еді.

Ерназар жанын қиып бара жатқанда малын, жасауды, бәрін ұсынады. Жалмауыз көнбейді. Ақырында Ерназар:

Сонда ғана жалмауыз қолын босатады да: «Төстікті маған қалай бересің?» деп сұрайды. Ерназар Төстіктің садағының ұшын шығаратын егеуі өзінде екенін айтып, оны сол маңға тастап кететінін, Төстік іздеп келетінін жеткізеді.

Осының бәрін Кенжекей алыстан көріп тұрады.

Көш жүріп кеткен соң, Төстік отауына кірмек болғанда, есігі әрдайым бекулі болады. Бір күні жеңгелерімен кіргенінде, Кенжекей болат кездіктің сабын Төстіктің жүрегіне тіреп, жүзін өз жүрегіне қояды:

Кенжекей «нанбасаң, әкеңнен егеуіңді сұра» дейді. Ертеңінде Төстік сұрағанда, Ерназар «Сорқұдықтың басында түсіп қалыпты» деп жалтарады. Сөйтіп, Төстік егеуін іздеуге аттанады.

Ерназар Төстікке алты аяқты ала ат пен жеті аяқты жирен атты ұсынбақ болады. Бірақ Кенжекей тоқтатады: ол сан жасауды емес, Шалқұйрық атты және Ақсырмалы сауытты осы жолға арнайы таңдағанын айтады.

Кісі жіберіп ұстауға болмайтын Шалқұйрықты Төстіктің өзі барғанда ғана жуасып, жүгенге басын өзі ұсынады.

Төстік шығарда Кенжекей Құба інгенге бура шөгеріп: «Не Төстік өлді деген күні, не Төстік келді деген күні ғана шешілсін» деп серт қылады.

Ауылдан ұзай бере Шалқұйрыққа тіл бітіп, қауіпті ескертеді: егеудің қасында жалмауыз кемпір күтіп отырады, жақындағанда айла керек.

Ақыры Төстік егеу жатқан жерге келеді. Шынымен-ақ, егеудің қасында кемпір отыр. Төстік жақындап:

Кемпір артына жалт қараған сәтте, Шалқұйрық «бетегеден биік, жусаннан аласа» болып бұға қалады. Төстік те егеуді іліп алып, қаша жөнеледі.

Жалмауыз ашуға булығып қуып келеді. Сол мезетте тау қаңбақтай ұшып, тас бұршақтай жауады. Құйрығына қазандай тас оралған Шалқұйрықтың екпінінен қара жер қақ айырылады да, екеуі жер астына түсіп кетеді.