Географиялық бойлық
Алғы сөз
Географиялық атаулар мен терминдерді қамтитын бұл қысқаша глоссарий жекелеген ұғымдар мен түсініктердің мағынасын нақтылау мақсатында құрастырылды. Материал алфавиттік тәртіппен берілген, ал кейбір ұғымдарды түсіндіру барысында өзара байланысты терминдерге сілтемелер ұсынылады.
Глоссарий
Төменде географиялық атаулар мен негізгі терминдердің қысқаша анықтамалары берілген.
Абсолюттік биіктік
Жер бетіндегі нүктенің теңіз деңгейіне қатысты биіктігі. Картада горизонтальдармен және жеке нүктелер (биіктік белгілері) түрінде көрсетіледі.
Азимут
Бақылау нүктесінен өтетін меридиан жазықтығы мен сол нүктені қиятын бағыттың вертикаль жазықтығы арасындағы екіқырлы бұрыш. Азимут меридианның солтүстік ұшынан сағат тілі бағытымен 0°-тан 360°-қа дейін өлшенеді.
Аласа таулар
Онша тілімделмеген, биіктік белдеулері айқын жіктелмейтін, биіктігі шамамен 1000–1500 м-ге дейінгі таулар.
Антициклон
Атмосфералық қысымы жоғары аймақ. Орталық бөлігінде қысым жоғары болып, шеттеріне қарай төмендейді.
- Солтүстік жарты шарда желдер сағат тілі бағытымен, оңтүстік жарты шарда сағат тіліне қарсы бағытта соғады.
- Карталарда орталығында қысымы жоғары болатын тұйық изобаралар жүйесі ретінде бейнеленеді.
- Көлемі шамамен 2000–3000 км; көбіне жоғары ендіктерде, ал қыста қоңыржай ендіктерде де қалыптасады.
- Әдетте ашық ауа райымен сипатталады; ауа ағындары ортасынан шетіне қарай төмен бағытталады.
Артезиан сулары
Су өткізбейтін қабаттардың арасында қысыммен жатқан жерасты сулары. Ұңғыма бұрғыланғанда жер бетіне ағып шығуы немесе фонтан түрінде атқылауы мүмкін.
Атмосфералық жауын-шашын
Атмосферадан жер бетіне сұйық немесе қатты күйде түсетін ылғал: жаңбыр, қар, шық, бұршақ, қырау.
Аккумулятивті жазықтар
Шығу тегі әртүрлі (теңіздік, көлдік, аллювиалды, мұздық) шөгінділермен жабылған жазықтар. Аллювиалды жазықтарға Тұран ойпаты, ал теңіздік жазықтарға Каспий маңы ойпаты жатады.
Белдеулік уақыт
Әрбір сағаттық белдеудің орта меридианындағы жергілікті уақыт. Жер шарында 15°-тан тұратын 24 сағаттық белдеу бар, әр белдеудің өз уақыты белгіленеді.
Биік таулар
Биіктігі 3000 м-ден асатын, жер бедері күрделі, биіктік белдеулері айқын ажыратылатын таулар. Қар сызығынан жоғары бөліктеріне мұздық жер бедері тән.
Географиялық бойлық
Нүкте мен бастапқы меридиан арасындағы бұрыштық қашықтық. Бастапқы меридианнан шығысқа қарай — шығыс бойлық, батысқа қарай — батыс бойлық. 0°-тан 180°-қа дейін өлшенеді. Бір меридиан бойындағы нүктелердің бойлығы бірдей болады.
Географиялық ендік
Нүктеден экватор жазықтығына дейінгі бұрыштық қашықтық. Солтүстік және оңтүстік ендіктер ажыратылады, мәні 0°-тан 90°-қа дейін өзгереді.
Географиялық координаталар
Жер бетіндегі нүктенің экватор мен бастапқы меридианға қатысты орнын анықтайтын шамалар (ендік пен бойлық).
Геохронологиялық карта
Жердің геологиялық тарихында болған оқиғалардың ретін бейнелейтін кесте. Геохронологиялық шкалалар эраларға, ал эралар дәуірлерге жіктеледі. Мұндай карта тау жүйелерінің қалыптасу уақытын, пайдалы қазбалардың түзілу кезеңдерін және тіршіліктің даму тарихын да көрсете алады.
Гумус
Топырақтың органикалық бөлігі және құнарлылықты айқындайтын негізгі көрсеткіш. Тірі организмдер қалдықтарынан түзіліп, топырақтың беткі қабатын қара-қоңыр түстерге бояйды.
Декреттік уақыт
Тәуліктің жарық мезгілін тиімді пайдалану мақсатында белдеулік уақытты 1 сағатқа ілгері жылжыту арқылы енгізілген уақыт. 1930 жылы енгізілген.
Денудация
Үгілу өнімдерінің (сумен, желмен, ауырлық күшінің әсерімен) тасымалданып, жер бетінің ойпаң бөліктеріне орын ауыстыруы. Ойпаттарда жыныстардың жиналуы аккумуляция деп аталады.
Денудациялық жазықтар
Қатты кристалды жыныстардан түзілген төбелі жазықтар. Мысалы, Сарыарқа. Денудациялық жазықтарға шөгінді жыныстардан тұратын Үстірт те жатады.
Диорит
Күңгірт түсті интрузивтік магмалық тау жынысы.
Жазықтар
Біркелкі тегіс немесе аздап көтеріңкі жер бедері тән кеңістіктер; құрлықтың шамамен 60%-ын құрайды. Көбінесе платформаларға сәйкес келеді.
- Ойпатты жазықтардың биіктігі 200 м-ден аспайды.
- Төбелі жазықтар көбіне 200–500 м аралығында болады.
- Шығу тегіне қарай аккумулятивтік және денудациялық жазықтарға жіктеледі.
Жер бедері
Жер бетінің кедір-бұдырлығы. Көлеміне, жасына, шығу тегіне және сыртқы пішініне қарай жіктеледі. Жер бедерін зерттейтін ғылым саласы геоморфология деп аталады.
Жер сілкінісі
Жер асты дүмпулері мен жер бетіндегі тербелістер. Сілкініс 5–700 км тереңдіктегі ошағынан (гипоцентр) басталып, жан-жаққа таралады. Күші мен қарқындылығы баллмен бағаланады.
Жер қыртысы
Литосфераның сыртқы қабығы; шөгінді, гранит және базальт қабаттарынан тұрады.
Изосызықтар
Картада бірдей шамадағы мәндерді қосатын сызықтар.
- Тереңдігі бірдей нүктелерді қосатын сызықтар — изобаталар.
- Температурасы бірдей нүктелерді қосатын сызықтар — изотермалар.
- Биіктігі бірдей нүктелерді қосатын сызықтар — горизонтальдар.
- Қысымы бірдей нүктелерді қосатын сызықтар — изобаралар.
Климат
Белгілі бір аумақта жыл сайын қайталанып отыратын ауа райының көпжылдық орташа жиынтығы.
Каньон
Беткейлері тік, өте терең әрі тар аңғар. Қазақстандағы ірі нысандардың бірі — Шарын каньоны.
Ландшафт
Табиғат компоненттері мен морфологиялық бөліктері өзара үйлескен, өзіндік құрылымы бар аймақтық табиғат кешені.
Магма
Жердің терең қойнауында жоғары температура мен үлкен қысым жағдайында түзілетін, газға бай балқыған масса. Суынғаннан кейін магмалық (жанартаулық) жыныстарды түзеді.
Магмалық тау жыныстары
Суынған лавадан түзілетін жыныстар. Жер қыртысында қатып қалғандары — интрузивтік, ал жер бетіне ағып шыққандары — эффузивтік деп аталады.
Құрамындағы кремнезем мөлшеріне қарай:
- Қышқыл (алтын, хром, платина кендерімен байланысуы мүмкін);
- Негізгі (темір мен титан кендері);
- Ультранегізді (никель, хром, платина кендері).
Метаморфтық тау жыныстары
Магмалық немесе шөгінді тау жыныстарына жоғары қысым мен температура әсер еткенде қалыптасады. Мысалы, гранит гнейске, ал кейбір шөгінді жыныстар мәрмәрге, кварцитке, тақтасқа айналуы мүмкін.
Минерал
Тау жыныстарының құрамына енетін, олардың тұрақты құрамдас бөлігі болатын табиғи зат. Мысалы, кварц пен слюда магмалық жыныстарға, ал доломит шөгінді жыныстарға тән.
Сейсмикалық белдеулер
Литосфералық плиталардың шекараларындағы қозғалмалы аймақтар. Мұнда тау түзілу процестері жүріп, жер сілкіністері жиі қайталанады.
Тақырлар
Шөлдердің өсімдіксіз бөліктері; негізінен сазды шөлдерге тән. Суды нашар өткізетіндіктен беткі ылғал тез буланып, уақыт өте жер беті жарылып, тақырлар қалыптасады. Қазақстанда көбіне Батыс өңірлерде таралған.
Тау жотасы
Созыла орналасқан көтеріңкі жер бедері.
- Ең биік бөлігі қырқа деп аталады (шыңдар мен олардың арасындағы төмендеу бөліктері осы жерде орналасады).
- Бірнеше жота түйісетін аудан — тау түйіні.
- Жоталардың аралығында тауаралық аңғарлар орналасады.
Тау жыныстары
Жер қыртысын құрайтын минералдардың табиғи жиынтығы. Шығу тегіне қарай магмалық, шөгінді және метаморфтық болып бөлінеді.
Сортаңданған топырақтар
Құрамында едәуір тереңдікке дейін еріген тұздар болатын топырақтар. Беткі қабаты көбіне құрылымсыз әрі тығыз келеді. Дала зонасының оңтүстігінде, шөлейт пен шөл аймақтарында кездеседі.
Үгілу
Тау жыныстарының сыртқы күштердің әсерінен бұзылу процесі.
- Физикалық үгілу — температураның күрт ауытқуынан жыныстардың бұзылуы.
- Аяздық үгілу — саңылаулар мен капиллярлардағы судың қатып, кеңеюі нәтижесінде жыныстардың мүжілуі.
- Химиялық үгілу — әртүрлі қосылыстардың әсерінен жыныстардың тотығып, өзгеруі.
- Биологиялық (органикалық) үгілу — тірі организмдердің тіршілік әрекеті нәтижесінде жүретін үдеріс.
Циклон
Ауа массалары құйын тәрізді қозғалатын, орталығында төмен қысым байқалатын аймақ. Қысымның таралуына байланысты желдер шеттерінен орталыққа қарай соғады. Жердің өз осінен айналуына байланысты солтүстік жарты шарда желдер сағат тіліне қарсы, ал оңтүстік жарты шарда сағат тілі бағытымен соғады.
Шөгінді тау жыныстары
Минералды бөлшектердің және тірі организмдер қалдықтарының жиналуынан түзілетін жыныстар.
Бөлшек өлшеміне қарай, мысалы:
- Саз — 0,001 мм-ден ұсақ;
- Лесс — 0,1 мм-ге дейін;
- Қиыршық тас — 1–10 мм және т.б.
Организмдер қалдықтарынан әктас, сондай-ақ кейбір жағдайларда мұнай сияқты шөгінді түзілімдер қалыптасады.
Эндемик
Таралу аймағы өте шектеулі өсімдіктер мен жануарлар: түрі, туысы немесе тұқымдасы деңгейінде кездесуі мүмкін.