Заттардың суретін салудың өзі бірінші
Бейнелеу өнерін оқыту әдістемесі өз қағидаларын жасауда педагогика ғылымының деректеріне сүйенеді. Алайда педагогика практикасыз оқыту өнерін меңгертудің нақты нәтижесіне жеткізе алмайды: ол көбіне жалпы қағидаларды ғана көрсетумен шектеледі. Керісінше, әдістеме педагогикасыз мұғалімге оқу процесін дұрыс құруға толық мүмкіндік бермейді. Сондықтан мұғалім мектептегі педагогикалық қызметін табысты жүргізу үшін қазіргі дидактиканың негізгі принциптерін терең меңгеріп, оларды практикада шығармашылықпен қолдана білуі тиіс.
Дидактикалық принциптер жүйесі және оның мәні
Педагогика ғылымы оқыту мен тәрбиені танымдық тұрғыдан қарастыра отырып, дидактикалық принциптер жүйесін айқындайды. Сол жүйеде тәрбиелей отырып оқыту және идеялық бағыттылық жетекші орын алады. Қазіргі мектептің негізгі міндеттерінің бірі — диалектикалық дүниетаным мен адамгершілік тәрбиесін қалыптастыру. Бұл міндетті бейнелеу өнері ерекше деңгейде атқарады: ол тек тәрбиелеп қана қоймай, оқушыға қоршаған ортаны танып-білуге көмектеседі.
Оқушыны ғылыми деректерге сүйенген жүйелі білімге жеткізу оқу процесінің өзегіне айналуы тиіс. Осыдан ғылымилық принципі туындайды. Бұған қоса, оқытуда көрнекілік принципі маңызды: меңгертілетін білімнің басым бөлігі көру арқылы қабылдауға негізделуі қажет. Ал білімнің шынайылығын практика дәлелдейтіндіктен, саналылық пен белсенділік принципі дидактикалық талаптардың ең өзектілерінің бірі болып саналады.
Жүйелілік: бейнелеуге үйретудің ішкі логикасы
Бейнелеу өнерін оқыту белгілі бір жүйеге құрылады. Заттың суретін салудың өзі екі ірі кезеңнен тұрады: алдымен заттың өлшем қатынастарын айқындау, формасына талдау жасау, кеңістіктегі орнын сипаттау; кейін қағаз бетінде құрылымын жобалау, құрылысын салу, формасын айқындау және кеңістіктегі қалпын көрсету. Оқыту барысында оқушы аз білімнен — көпке, қарапайым дағдыдан — күрделі дағдыға қарай жетеленеді. Мұнда жүйелілік пен бірізділік принциптері лайықтылықпен тығыз байланыста іске асады.
Дидактика және әдістеменің мақсат-міндеттері
«Дидактика» ұғымы гректің didaktikos сөзінен шыққан, «оқытамын» деген мағынаны білдіреді. Дидактика — педагогиканың негізгі бөлімі, оны оқыту теориясы деп атайды.
Бейнелеу өнерін оқыту әдістемесі болашақ мұғалімдерді оқушыларға көркемдік білім беруге, эстетикалық тәрбие қалыптастыруға және олардың тұлғалық қабілеттерін дамытуға даярлауды көздейді.
Әдістеменің негізгі мәселелері
Оқыту үрдісі
Сабақтағы мұғалім мен оқушы әрекетінің құрылымы мен динамикасы.
Заңдылықтарды ашу
Оқытудағы тұрақты байланыстарды, нәтижеге әкелетін шарттарды анықтау.
Мазмұн
Көркемдік білім мен бейнелеу дағдылары жүйесін іріктеу.
Формалар мен әдістер
Оқыту формаларын, тиімді әдіс-тәсілдерді, ұйымдастыру жолдарын таңдау.
Бейнелеу өнерін оқытудың мақсаты — оқушыларға көркемдік білім беру, эстетикалық тәрбие қалыптастыру және олардың тұлғалық қабілеттерін дамыту.
Негізгі ұғымдар: процесс, принцип, әдіс, форма
Оқыту процесі
Бейнелеу өнерін оқыту процесі — мұғалімнің оқушыларға көркемдік білімді және бейнелеу іскерліктері мен дағдыларын меңгертуді мақсат еткен әрекеті. Бұл процесс мұғалім мен оқушы әрекеттерінің бірлігі ретінде қарастырылады және оқыту теориясына сүйенеді.
Оқыту принциптері
Оқыту принциптері — оқу үрдісінің тиімділігін арттыруға бағытталған дидактикалық талаптар жүйесі. Олар көрнекілік, ғылымилық, бірізділік, жүйелілік, өмірмен байланыстылық, лайықтылық, саналылық сияқты түрлерге бөлінеді.
Оқыту әдісі
Оқыту әдісі — мұғалімнің оқушылардың бейнелеу іс-әрекетіне басшылық ету тәсілдерінің жүйесі. Ол мұғалім мен оқушы арасындағы танымдық-педагогикалық әрекет ретінде іске асады: оқушы үшін бұл — танымдық және практикалық әрекет, мұғалім үшін — меңгеруді ұйымдастыру және бағыттау қызметі.
Ұйымдастыру формасы
Оқытуды ұйымдастыру формасы — мұғалім мен оқушының арнайы ұйымдастырылған, белгілі тәртіп пен режимге бағынған оқу-танымдық іс-әрекет процесі.
Оқыту теориясының сүйенетін негіздері
Оқыту теориясы өз дамуында үш тірекке сүйенеді: біріншіден, философия ғылымының негіздері; екіншіден, өткен дәуірлерден қалған прогресшіл педагогикалық мұра; үшіншіден, мектеп мұғалімдерінің озық тәжірибесі. Оқу процесінде педагогтың даралық қолтаңбасы мен шығармашылығы қалыптасады, өйткені оқу — ақиқат дүниені танып-білу процесі.
Танымның диалектикалық жолы
Нақты пайымдаудан абстрактілі ойлауға, одан практикаға көшу — объективтік шындықты танудың диалектикалық жолы.
Бейнелеу өнерін оқу процесі практикалық икемділіктер мен дағдыларды меңгертумен қатар, ақыл-ой тәрбиесін де қамтамасыз етеді. Бұл процестің ерекшеліктеріне: ғылым жетістіктерін игеру, қабілеттерді дамыту үшін мазмұнды іріктеу, өмір бойы оқу мен еңбекке қажетті іскерліктерді қалыптастыру, тәрбиелік және дамытушылық ықпал, оқушы жасына сай ұйымдастыру және мұғалімнің бағыттаушы рөлі жатады.
Оқыту мазмұны: нені үйретеміз?
Бейнелеу өнерін оқыту мазмұны мақсат пен міндетке байланысты анықталады. Ол заттар мен құбылыстарды бейнелеуге үйретуді, белгілі тақырыптар бойынша композициялық сурет салуды, сәндік безендіру жұмыстарындағы икемділік пен дағдыларды меңгертуді, сондай-ақ өнер туындыларымен таныстыруды қамтиды. Мектептегі бейнелеу өнері пәні оқушылардың эстетикалық талғамын, дүниетанымын қалыптастыруға және ой-өрісін дамытуға бағытталады.
Мұғалім дайындығы: кәсіби құзыреттер жүйесі
Бейнелеу өнерін мектепте оқытудың нәтижелілігі мұғалім қызметінің сапасымен тікелей байланысты. Ғылыми әдебиеттер мен тәжірибелік зерттеулер мұғалім дайындығын бірнеше құрамға бөлуге болатынын көрсетеді: жалпы педагогикалық-психологиялық, көркемдік-графикалық, өнертанымдық және әдістемелік дайындық.
Педагогикалық-психологиялық дайындық
Педагогика мен психологияның теориялық білімдерін меңгеру және тәрбиелік жұмыстарды практикада ұйымдастыра білу.
Көркемдік-графикалық дайындық
Кескіндеме, графика, сәндік-қолданбалы өнер, мүсін бойынша білім мен орындаушылық дағдылар деңгейі.
Өнертанымдық дайындық
Өнер тарихы мен сынын, көрнекті суретшілердің шығармашылығын білу; туындыны композициясы, техникасы, колориті тұрғысынан талдай алу.
Әдістемелік дайындық
Екі бағыттан тұрады: әдістеменің теориялық негіздерін меңгеру және оны практикалық сабақтарда іске асыра білу.
Мұғалімнің әдістемелік қызметінің негізгі бағыттары
- 1 Оқушылардың көркемдік білім деңгейіне, алғашқы бейнелеу сауаттылығына және дағдыларына диагностика жасау.
- 2 Оқыту-тәрбие процесін жоспарлау.
- 3 Оқыту процесін ұйымдастыру.
- 4 Ұйымдастырылған оқу-тәрбие жұмыстарына талдау жасау және қорытынды шығару.
Өнер арқылы тәрбие: құндылық пен көзқарас қалыптастыру
Оқушылардың көркемдік білімдері мен бейнелеу дағдыларына жүргізілген диагностика мұғалімге жұмысты дұрыс жоспарлауға көмектеседі: қандай бағытта шығармашылық қабілетті дамытуды күшейту керек, талғам мен қызығушылық қай деңгейде, өнертанымдық түсініктерді қалай тереңдетуге болады — осының бәрі нақтыланады. Бұл әрекеттер көркемдік білім мен эстетикалық тәрбиенің сапасын арттырып, оқушыны тұлға ретінде дамытуға ықпал етеді.
Өнер өмір құбылыстарын көркем образ арқылы аша отырып, өмірдегі әсемдікті танытудың сенімді құралына айналады. Ол сезімге әсер етіп қана қоймай, ойды қалыптастырады, тұлғалық дамуға ықпал етеді. Сондықтан мұғалім өнердің осы мүмкіндіктерін оқу-тәрбие мақсаттарына сауатты түрде қолдануы тиіс.
Мысалы, сабақтарда суретшілердің Ә. Қастеевтің «Колхоз тойы», Қ. Телжановтың «Жамал», В. Крыловтың «Шахтерларды майданға шығарып салу», С. Айтбаевтың «Бақыт», К. Молдашевтің «Байқоңыр» картиналарының иллюстрацияларын пайдалану оқушыларға ел тарихының кезеңдерін, ерлік дәстүрін, отансүйгіштік пен елжандылық идеяларын көркем тіл арқылы түсіндіруге мүмкіндік береді. Мұнда суретшінің нені мұрат тұтқаны, шығармашылық ойына не түрткі болғаны, өмірдегі әсемдікті қалай тапқанына назар аудару маңызды.
Идеялық-эстетикалық тәрбиенің нәтижелілігі оқушылардың қоршаған ортаға деген сезімін бейнелеп көрсете алуымен де өлшенеді. Мұғалім эстетикалық тәрбиемен жүйелі айналыса отырып, өнерге оң көзқарасты қалыптастырады және қоғамдағы өнердің орнын ашып көрсетеді.
Ғылымилық принципі: ұғымдарды жүйелі меңгерту
Ғылымилық принципі оқушыларға оқудың әр кезеңінде бейнелеу өнерінің негізгі ұғымдарын меңгертуді талап етеді. Мұғалім ұсынатын білім мазмұны қазіргі ғылым деңгейіне сай болуы керек. Дегенмен ғылым шеңбері үнемі кеңейіп отырады, ал оқушының оны игеру мүмкіндігі шексіз емес. Сондықтан оқу мазмұнына қажетті материалды іріктеудің өлшемдерін дұрыс анықтау маңызды.
Бейнелеу өнерінің ғылыми негіздеріне жарық-көлеңке, перспектива, түстану, симметрия, композиция заңдылықтары және оларды бейнелеу ережелері жатады. Мұғалім бұл заңдылықтармен таныстыра отырып, табиғат пен қоғам дамуының жалпы заңдылықтарын да түсіндіруге ұмтылады.
Түстанудың қысқа негіздері
Түстану — түс туралы ғылым. Түстер хроматикалық және ахроматикалық болып бөлінеді. Хроматикалық түстерге түрлі-түсті түстер жүйесі, ал ахроматикалық түстерге ақ пен қара (және олардың сұр реңктері) жатады.
Хроматикалық түс үш параметрмен сипатталады: ашықтылық, түстік өң, қанықтылық. Ахроматикалық түстер бір-бірінен негізінен ашықтығы арқылы ажыратылады.
Түстік өң «қызыл», «сары» сияқты атаулармен айқындалады (мысалы, «таза қызыл», «сұрғылт қызыл»). Сұрғылт қоспа түстік өңді түбегейлі өзгертпей, қанықтылықты азайтады: ахроматикалық қоспа қаншалықты аз болса, түс соншалықты қанығырақ көрінеді.
Жылы және суық түстер
Жылы түстерге спектрдің сары-қызыл бөлігі, суық түстерге көк-көгілдір бөлігі жатады. Күлгін мен жасыл аралық сипатқа ие болып, контекстке қарай жылы не суық болып қабылдануы мүмкін.
Түстік шеңбер және контраст
Түстік шеңбер — қатар қойылған түстердің шеңберлік жүйесі. Негізгі түстер: сары, қызыл, көк. Қарама-қарсы тұрған түстер контраст әсерін береді; ақ пен қара да көптеген түстермен контраст жасайды.
Сурет салу: «көшіру» емес, құрылымды түсіну
Сурет салуда біз нұсқаны бақылап, сыртқы форманы көшірумен ғана шектелмейміз. Негізгі мақсат — заттың ішкі құрылымын түсінуге ұмтылу. Ішкі «скелет» көзге бірден көрінбесе де, сыртқы форманы дұрыс бейнелеу үшін шешуші мәнге ие. Мәселен, кубты салғанда оның қырларын, қабырғаларының байланысын, конструктивтік сұлбасын ойша елестетіп алып, содан кейін ғана бейнелеуге кірісеміз.
Түйін
Зат туралы анық елестету мен құрылымдық білім неғұрлым толық болса, бейне соғұрлым нанымды шығады. Сол себепті Микеланджелоның «Суретті қолмен емес, оймен салу керек» деген пікірі сурет салудың танымдық табиғатын дәл ашады.
Егер адам бұрын ешқашан көрмеген затты салуға тырысса, көп жағдайда логикалық құрылымы бар бейнені бере алмайды: себебі санасында сол заттың образы қалыптаспаған. Демек, бейнелеу — адамның санасында орныққан елес пен түсініктің қағаз бетінде көрінуі.
Дұрыс «көруді» қалыптастыру: мұғалімнің міндеті
Оқушыны зат көрінісін дәл бейнелеуге үйрету үшін мұғалім ең алдымен оған зат құрылымының ерекшеліктерін дұрыс көре білуді үйретуі қажет. Оқулық сурет салуда табиғатты бақылау мен тану шешуші рөл атқарады: оқушы нұсқадан конструкциялық құрылымды, форма сипатын, пропорцияны көріп, түсінуге дағдылануы тиіс.
«Әркім әртүрлі көреді, сондықтан қалай көрсе солай салсын» дейтін түсінік — қате. Ғылым әр адамның зат формасын дұрыс көре алатынын әлдеқашан дәлелдеген. Оқу процесінде мұғалім оқушылардың нұсқаны еркін бұрмалап салуына жол бермеуі тиіс: талап — шынайы бейнелеу, яғни көріністің нұсқамен сәйкестігі.
Бұл талап шығармашылықты тежемейді. Керісінше, шығармашылықтың дамуына қажетті берік негіз қалыптастырады: заңдылықтар мен дәстүрлерді жақсы меңгергенде ғана адам жай қолөнершілік деңгейінен өтіп, жаңашыл әрі өнімді нәтиже жасай алады.
Таным: сезімдік қабылдаудан абстрактілі ойлауға дейін
Материалдық әлем күрделі әрі көпқырлы болғандықтан, оны тануда тек сезімдік қабылдау жеткіліксіз. Мұнда танымның жоғары сатысы — абстрактілі ойлау қажет болады. Ой түйсік пен қабылдаудан басталып, қоршаған дүниені жалпылама түсінік, ойлау және қорытынды формасында көрсетеді. «Көре білу» ептілігі де санамен және ойлаумен тығыз байланысты.
Эстетикалық қабылдау — енжар қарау емес; ол қоршаған ортаны тануға, заңдылықтарды ашуға ұмтылған шығармашылық белсенді қатынас. Сондықтан сурет салу — танымдық үрдіс: оқушыны көргенін автоматты түрде көшіріп түсіруге емес, санасында қалыптасқан түсінік пен елес арқылы нұсқаны бейнелеуге үйрету керек.
Затты әртүрлі көру нүктесінен қарау арқылы оның логикалық құрылымын бірден тану әрдайым мүмкін бола бермейді: алғашқы әсер көбіне толық болмайды, ал түйсіктер өзара байланысып, біртұтас түсінікке айналуы үшін уақыт пен бағытталған жұмыс қажет.