Тауар сатуға немесе айырбастауға арналған еңбек өнімі

Ақшаның пайда болуы: тауарлы шығу тегі

Ақшаның өндіргіш күштер мен тауар қатынастарының белгілі бір деңгейде дамуы нәтижесінде пайда болғаны ертеден мәлім. Ақшаның табиғатын зерттегендегі негізгі тұжырым — оның тауарлы шығу тегіне тікелей байланысты екендігі.

Тауар — сату немесе айырбастау үшін жасалған еңбек өнімі. Еңбек өнімі тауарға айналған сәттен бастап, ақшаның пайда болуының объективті алғышарттары қалыптасады. Ақша — тауар өндірісінің дамуына тән әрі оның қажетті нәтижесі.

Тауар табиғаты: тұтыну құны мен құн

Кез келген зат тауар бола бермейді: егер оның тұтыну құны өз сатып алушысын таппаса немесе қоғам тарапынан мойындалмаса, оны жасауға кеткен еңбек уақыты рәсуа болады. Мұндай бұйым тауарлық формаға ие емес, өйткені қоғам үшін қажеттілігі төмен.

Осыған байланысты әрбір тауар, бір жағынан, қажетті тұтыну құнын алудың құралы болса, екінші жағынан, өндіруші үшін айырбас құны ретінде көрінеді. Айырбас құны уақыт өте келе тауарлардың өзінен бөлініп шығып, олармен қатар дербес өмір сүретін ерекше тауарға айналды — ол ақша.

Айырбас және өлшем: ортақ негіз ретінде қоғамдық еңбек

Айырбас — тауардың бір өндірушіден екіншісіне қозғалысы. Бұл процесс тауарлардың белгілі бір баламалылықта өлшенуін талап етеді (мысалы, мал = бидай = балта). Алайда әр түрлі тауарларды өзара салыстыру үшін ортақ негіз қажет.

Мұндай ортақ негіз — тауарлардың құны, яғни тауар өндірісі процесінде жұмсалған қоғамдық еңбек. Тек қоғамдық еңбек қана тауарларды өлшенетін етеді. Нарықта бір тауардың екіншісіне айырбасталуы — екі тауарда да еңбек шығыны бар екенін, демек олардың құны барын көрсетеді.

Айырбас құны

Тауардың басқа бір тауарға белгілі сәйкестікте айырбасталу қабілеті.

Тұтыну құны

Тауардың адамдардың қажеттілігін қанағаттандыру қабілеті; сұраныс болмаса, айырбас та болмайды.

Натурал шаруашылық жағдайында өнім көбіне өндірушінің және оның отбасының қажетін ғана өтеп, тұтыну құны ретінде басым болды. Ал тауар өндірісі дамыған кезде өндірушіні алдымен тауардың құны, содан кейін оның тұтыну құны көбірек қызықтырды. Егер тұтыну құны жоқ болса, айырбас мүмкін емес.

Құн формаларының эволюциясы

1) Жай және кездейсоқ форма

Алғашқы қауымдық құрылыс кезеңінде айырбас көбіне кездейсоқ болды. Бұл өндіргіш күштердің төмен даму сатысына тән құн формасы: 1 балта = 1 құмыра.

2) Толық (кеңейтілген) форма

Тауар өндірісі дамыған сайын айырбас жиілеп, бір тауар көптеген басқа тауарларға айырбастала бастады (мысалы, бидайды етке, майға, жүнге және т.б.).

3) Жалпылама форма және жалпы эквивалент

Еңбек бөлінісінің тереңдеуі және өндірістің өсуі тауарлардың саны мен түрін көбейтті. Нәтижесінде кейбір тауарлар басқаларының айырбасында жиірек жүріп, жалпы эквивалент рөлін атқара бастады. Біртіндеп осы рөл белгілі бір тауарларға бекіп, олар ақша деп аталды.

Ақша ретінде қолданылған тауарлар: малдан металға дейін

Жалпы эквивалент ретінде мал қолданылғаны туралы деректер қолжазбаларда, археологиялық олжаларда және ауыз әдебиетінде кездеседі. Гомердің көне Троя батырлары туралы поэмасында өгіздің құн өлшемі болғаны айтылады.

«Пекуния»: Латынша pecunia (ақша) сөзі pecus (мал) сөзінен тарайды.
«Рупия»: Үнділердің ақша бірлігі атауының негізінде малға қатысты атау жатқанын көрсететін түсіндірулер бар.

Уақыт өте келе әр өңірде ақша ретінде түрлі металдар қолданылды: Жапония мен Африкада темір, мырыш, қорғасын және басқа да металдар айналымда болды. Металл ақшалардың артықшылығы — олардың біркелкілігі, төзімділігі, ұсақтала алуы және айналымға қолайлылығы.

Ерте металл формалары

Темір ақша кейде күрек, таға, шынжыр тәрізді заттық формада ұзақ сақталды.

Атаулардың ізі

Грекше «драхма» атауы «бір уыс шеге» деген мағынамен байланыстырылады.

Құймалар мен салмақ

Б.з.д. XIII ғасырдан бастап салмағы көрсетілген құймалар кең тарай бастады; кейбір ақша атаулары салмақ бірліктерімен байланысады.

Неге алтын мен күміс үстем болды?

Ақша формасының дамуы нәтижесінде барлық тауарларға тікелей айырбасталатын тауарлар әлемінен ерекше бір тауар бөлініп шықты: ақшалай форма. Бұл рөлді көбіне бағалы металдар — алтын мен күміс атқарды.

Алтынның тарихи артықшылықтары

Табиғи сапасы жоғары: оңай бөлінеді, әсем, таттанбайды.
Құны жоғары: қоры сирек, өндіруге кететін еңбек шығыны мол.

Ақша: экономикалық категория ретіндегі мәні

Ақша — өндіріс пен бөлу процесінде адамдар арасындағы қатынастарды бейнелейтін, тарихи түрде дамитын экономикалық категория. Ақша тауар айналысының құралы әрі оның заңды жалғасы: ақша айналысынсыз тауар айналысы да толыққанды жүзеге аспайды. Ақша тауардан бөлініп шыққанымен, ол бәрібір ерекше тауар болып қала береді.

Ақшаның мәні үш қасиеттің бірлігінде көрінеді

1 Жалпыға тікелей айырбасталу формасы — ақшаның кез келген материалдық құндылыққа тікелей айырбасталуы.
2 Айырбас құнының дербес формасы — құнның тауарлардан оқшауланып, ақшада шоғырлануы.
3 Еңбек өлшемінің заттай формасы — қоғамдық еңбектің нәтижесі ретінде құнның материалдық бейнеге енуі.

Қолданылу ауқымының тарихи өзгерісі

Кеңес үкіметі кезеңінде ақшаның тікелей айырбасталу мүмкіндігі тар көлемде болды: ол негізінен қоғамдық жиынтық өнімді бөлу және пайдалану шеңберінде ғана көрінді. Себебі кәсіпорын, жер, орман, жер қойнауы сияқты объектілерді сату мүмкін емес еді. Қазіргі кезде жекешелендіру процесі басталғаннан бері бұл қасиеттің қамтитын ауқымы едәуір кеңейді.

Қысқа қорытынды

Ақша — жай ғана төлем құралы емес, ол тауар өндірісі, қоғамдық еңбек және айырбас қатынастары дамуының тарихи нәтижесі. Құн формаларының эволюциясы жалпы эквивалентті қалыптастырып, ақырында алтын мен күмістің ақша рөлін атқаруына алып келді.