Қазақша рефераттар

Қазақстандағы сайлау кезіндегі коммуникациялық сайлау технологияларының қолданылуы

Саяси технология ұғымының әлеуметтанудағы орны

Саяси әлеуметтану салыстырмалы түрде жас ғылым болғандықтан, ол басқа салаларда бұрыннан орныққан терминдерді саяси-әлеуметтік процестерді түсіндіру үшін жиі қолданады. Сол ұғымдардың бірі — «технология». Жаратылыстану ғылымдарындағы мағынасына сүйене отырып, бұл терминді саяси әлеуметтануда қолдану оның категориялық аппаратын кеңейтіп, талдау мүмкіндігін арттырады.

Анықтама: саяси технология

Ресей әлеуметтанушысы С. Соловьев саяси технологияны белгілі бір уақыт пен кеңістікте нақты субъектінің мақсат-міндеттерін тиімді әрі оңтайлы жүзеге асыруға бағытталған, кезең-кезеңімен қолданылатын процедуралар, іс-қимыл әдістері мен амалдар жиынтығы ретінде сипаттайды.

Айта кету керек, зерттеушілер арасында саяси-әлеуметтік технологияларды түрлеріне қарай жіктеуде бірізділік әлі де толық қалыптаспаған. Дегенмен, бұл ұғымдар қатарына сайлау институтын да енгізуге болады: сайлау нәтижесінде әртүрлі саяси-әлеуметтік топтардың билікке араласуы қамтамасыз етіліп, қоғамдық келісімге қол жеткізу мүмкіндігі артады.

Сайлау — саяси жүйені жаңартудың технологиясы

Мәскеу мемлекеттік университеті ғалымдары әзірлеген «Саяси әлеуметтану» оқулығында сайлау саяси жүйені жаңарту технологиясы ретінде қарастырылып, оны жаңартудың ең маңызды тетіктерінің бірі деп бағалайды. Сонымен қатар, Дж. Сартори сайлауды саяси технологиялар қатарына енгізіп, кей еңбектерінде оны манипуляцияның бір түрі ретінде сипаттайды деген пікір кең тараған.

Кең түсінік

Сайлау технологиялары — белгілі бір топтың билікке жетуі үшін сайлау заңдарын қабылдау үдерісіндегі әрекеттері мен амалдары, сондай-ақ сайлауалды науқанда коммуникациялық тетіктерді қолдана отырып, жеңіске жетуге бағытталған күрестің толық циклі.

Тар түсінік (жиі кездеседі)

Көптеген зерттеулерде «сайлау технологиялары» ұғымы тек сайлауалды науқан кезеңімен шектеліп, негізінен сол уақыттағы әдіс-амалдар мен процедуралар ғана талданады.

Сайлау технологияларының түрлері: нормативтік және коммуникациялық

1) Нормативтік технологиялар

Биліктегі топтардың сайлауға дейін қабылданатын нормаларға өз мүдделерін енгізуі және кейін сол нормаларды сайлау науқанында кедергісіз, тиімді пайдалануы — нормативтік сайлау технологиялары. Бұл жерде билікті сақтау тәсілдері туралы антикалық философ Аристотельдің «амал-айла» туралы пайымдары жиі еске алынады.

2) Коммуникациялық технологиялар

Ғылыми негізделген сайлау науқаны кезінде сайлаушыларға тікелей әсер етіп, жеңіске жетуге бағытталған әдістер мен іс-әрекеттер жиынтығы коммуникациялық сайлау технологиялары деп сипатталады. ХХ ғасырдың 60-жылдарынан бастап БАҚ мүмкіндіктеріне және түрлі ғылым салаларының жетістіктеріне сүйенген жаңа тәсілдер жүйелі түрде қалыптаса бастады. Саяси әлеуметтануда бұл кезең кейде «жаңа саясат» немесе сайлау науқанының «американдануы» ретінде аталады.

Коммуникациялық ықпалдың логикасы

  • Социологиялық зерттеулер арқылы халықтың құрамы, мақсат-мүддесі айқындалады.
  • Үміткердің имиджі мақсатты аудиторияға сәйкес құрастырылады.
  • БАҚ арқылы кең ауқымды жарнама жүргізіліп, электоралдық мінез-құлыққа ықпал ету көзделеді.

«Ақ/қара пиар» және деструктивтік әдістер туралы пікірталас

Коммуникациялық сайлау технологиялары бойынша зерттеулердің басым бөлігі саяси консалтинг, маркетинг, сондай-ақ «ақ» және «қара» пиар тақырыптарына арналған. Әшкерелеуші материалдардың зерттеу нысанына айналуы көбіне үміткер имиджіне қарсы бағытталған технологиялардың кең қолданылуымен байланысты.

Көзқарас: «ақ/қара» емес, «заңды/заңсыз»

А. Ю. Кошмаров пен Г. С. Кузнецовтың пікірінше, сайлау технологиялары «ақ» немесе «қара» болып бөлінбейді; олар тек заңды және заңсыз болуы мүмкін. Сондай-ақ олар кейбір дамыған елдерде науқан контентінің елеулі бөлігі әшкерелеуші материалдардан тұратынын атап өтеді.

Көзқарас: деструктивтік технологиялар

К. В. Киселев мұндай тәсілдерді деструктивтік технологиялар деп атайды. Бұған қоса, паблик рилейшнздың жіктелуі және имиджелогия, саяси жарнама сияқты бағыттардың даралануы коммуникациялық технологиялардың ғылыми негізін күшейтті.

Терминдер жүйесі: бірізділік неге маңызды?

Саясаттануда «сайлау жүйесі», «сайлау технологиясы», «электоралдық формула», «сайлау инжинирингі», «сайлау маркетингі» ұғымдарының арақатынасы әрдайым нақты ажыратылып зерттеле бермейді. Бұл — мәселені қоюға да, оны талдауға да кері әсер етуі мүмкін.

Негізгі анықтамалар (жүйеленген түрде)

Сайлау жүйесі
Белгілі бір елде қабылданған сайлау тұжырымдамасының нормалар мен тәжірибе арқылы жүзеге асуын қамтитын іс-әрекеттер жүйесі; басқаша айтқанда, нормативтік және коммуникациялық технологиялардың жиынтығы.
Электоралдық формула
Парламенттегі орындарды бөлу тәсілі; сайлау технологиясының бір түрі ретінде қарастыруға болады.
Сайлау инжинирингі
Нормативтік сайлау технологияларының баламалы атауы ретінде түсіндіріледі.
Сайлау маркетингі
Сайлау технологиясымен толық теңестірілмейді; ол коммуникациялық технологияларды қолданар алдында және қолдану барысында электоратты зерттеу ретінде сипатталады.

Қазақстандағы сайлау жүйесінің қалыптасуы және құқықтық реформалар

Қазақстандағы сайлау жүйесі институционалданбаған ортада қалыптасып, бастапқы кезеңде көбіне атқарушы билік тарапынан танылды. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарындағы әлеуметтік-экономикалық қиындықтар жағдайында сайлау мәселесі жаңа саяси-әлеуметтік жүйеде кейде екінші кезектегі міндет ретінде қабылданды.

Реформалардың негізгі кезеңдері

  • 1993 жылғы 9 желтоқсан: 12-шақырылған ҚР Жоғарғы Кеңесі «Қазақстан Республикасындағы сайлаулар туралы» Кодексті қабылдап, реформалаудың бағытын айқындады.
  • Кодекске сәйкес мажоритарлық жүйе енгізіліп, ол абсолюттік және салыстырмалы көпшілік түрінде іске асырылды.
  • 1995 жылғы 28 қыркүйек: ҚР Президентінің «Қазақстан Республикасындағы сайлаулар туралы» Конституциялық заң күші бар жарлығы жаңа жүйенің құқықтық негізін күшейтті.
  • Жаңа құқықтық рамка шеңберінде биліктегі тараптар радикалды күштерді саяси процестен шектеуді нормативтік технологиялар арқылы кезең-кезеңімен іске асыруға ұмтылды.

1994–2007: Қазақстандағы коммуникациялық сайлау технологияларының қолданылуы

1994–2007 жылдар аралығында өткен сайлауларда коммуникациялық технологиялар әртүрлі деңгейде қолданылды. Кеңестік дәуірдің соңындағы баламалы сайлаулар листовка тарату, саяси граффити, митингілер мен кездесулер ұйымдастыру сияқты қарапайым тәсілдерді тәжірибеге енгізді.

1994 жылғы сайлау: әлеуметтік-экономикалық күн тәртібі және әкімшілік ресурс

Әлеуметтік-экономикалық дағдарыс жағдайында көптеген үміткерлер бағдарламасының өзегіне экономикалық қиындықтан шығу және әлеуметтік қорғауды күшейту мәселелерін енгізді. Осы кезеңде коммуникациялық технологиялардың әкімшілік түрі де кең қолданылды.

Бақыланған практикалар (мысалдар)

  • Әкімшілік қолдаған үміткердің пайдасына қызметтік вертикаль арқылы тапсырмалар берілуі.
  • Нормадан тыс көлемде плакаттар шығару және тарату.
  • Дауыс беру бюллетеньдерінің саны бойынша сәйкессіздіктер туралы шағымдар.
  • Үміткерлер туралы жалған мәлімет тарату белгілері.
  • Теледидар уақытын нормадан тыс пайдалану көріністері.

Бұл сайлауда кәсіпкерлердің жаңа әлеуметтік топ ретінде белсенді шығуы да технологиялық репертуарды өзгертті: дауыс сатып алу тәжірибесі кең тарады. Экономикалық қиындықты пайдаланған кей үміткерлер күнделікті қажетті тауарларды арзан бағамен сатуды немесе тегін таратуды қолданды.

1999 жылғы президент сайлауы: кәсібилену және ақпараттық қақтығыс

Бірқатар пікірлерде батыс стандарттарына жақын коммуникациялық технологиялар алғаш рет 1999 жылғы президент сайлауында айқынырақ байқалды. Сайлау жарияланған сәттен-ақ үміткерлер дайындықты бастап, медиа және имиджге бағытталған тәсілдерді күшейтті. Мәтінде Ә. Қажыгелдиннің кей стратегиялары — мақсатты әлеуметтік кеңістікпен жұмыс, «қуғындалған тұлға» имиджін құру, ресейлік медиа арқылы орыс тілді электоратқа ықпал ету — мысал ретінде келтіріледі.

Сонымен қатар қарсы тараптардың өзара «жалған хабар» таратуға сүйенуі ақпараттық қақтығысқа әкелгені айтылады. Бұл қақтығыс ақырында нормативтік тетіктердің (құқықтық шектеулердің) басым түсуімен аяқталғаны туралы тұжырым беріледі.

Парламенттік сайлау: ауылдық ортадағы ықпал ету тәсілдері

Ауылдық жерлерде теледидар, радио, баспасөз, плакат сияқты дәстүрлі арналармен қатар төмендегідей тәсілдер қолданылғаны аталады:

  1. Жергілікті психологияны ескеріп, «үміткерді президент қолдайды» деген мазмұндағы жалған хабар тарату.
  2. Мектеп әкімшілігі арқылы ата-аналар жиналысын ұйымдастырып, сол жиындарға үміткерлерді шақыру.
  3. Ауыл ақсақалдары арқылы сайлаушыларға ықпал ету.
  4. Мәдени шаралар мен тойларды ресурс ретінде пайдалану (концерт ұйымдастыру, үлкен жиындарға қатысу және т.б.).

Жалпы бағалау: неге даму қарқыны төмен болды?

  • Саяси нарықтың даму деңгейінің төмендігі.
  • Атқарушы биліктің сайлау процесіне ықпалының күштірек болуы.
  • Үміткерлердің бір бөлігінде коммуникациялық технологияларға жеткілікті қаржының болмауы.
  • Білікті сайлау технологтарының тапшылығы.
  • Ресеймен салыстырғанда әшкерелеуші технологиялар мен «қара пиар» қолдану деңгейінің төменірек болуы.

Қорытынды

Қазақстан жағдайында сайлау технологияларын тек сайлауалды коммуникациямен шектеу талдауды тарылтады. Бұл ұғымға нормативтік шешімдер (ережелерді қалыптастыру, құқықтық рамка) және коммуникациялық ықпал (имидж, медиа, ұйымдастыру, электоратпен жұмыс) сияқты өзара байланысқан тетіктердің толық циклі кіреді.

1994 жылдан бастап өткен сайлауларда әлеуметтік-экономикалық ахуал науқан стратегияларының өзегіне айналып, көптеген үміткерлер мен партиялар бағдарламаларында экономикалық дағдарыстан шығу және әлеуметтік қорғауды жақсарту мәселелерін негізгі басымдық ретінде алға тартты.

Ескерту: Мәтін редакцияланып, грамматикасы түзетілді; мазмұн бастапқы логикасы сақтала отырып, құрылымы оқуға ыңғайлы форматқа келтірілді.