Адамдар және олардың шаруашылығы жер бетіне тікелей және жанама зор ықпалын, әсерін тигізіп келеді
Адам әрекетінің табиғатқа әсері: топырақ пен су қауіпсіздігі туралы
Адамдар және олардың шаруашылық қызметі Жер бетіне тікелей де, жанама да орасан ықпал етіп келеді. Ғылыми деректерге сүйенсек, жыл сайын атмосфераға шамамен 1 млрд тонна антропогендік заттар таралады, гидросфераға 15 млрд тоннаға жуық ластағыштар түседі, ал жерге жиналатын техногендік қалдықтар көлемі 90 млрд тонна деңгейіне жетеді.
ХХ ғасырдың 90-жылдарының соңына қарай Жер бетінде жинақталған қалдықтардың жалпы көлемі 4000 млрд тоннаға дейін көтерілгені жөнінде мәліметтер бар. Топырақтың ластануы салдарынан құрлықтың едәуір бөлігі антропогендік ландшафтқа айналып отыр.
Антропогендік шөлдену
Ғалымдар арасында кең тараған пікір бойынша, әлемдегі шөлдердің едәуір бөлігінің қалыптасуына адам әрекеті ықпал еткен. Антропогендік шөлдердің аумағы жыл сайын ұлғайып, қазіргі таңда 10 млн км²-ден асып отыр. Бұл — бүкіл құрлықтың шамамен 7%-ы.
Шөлдену — тек табиғи құбылыс емес; ол жерді дұрыс пайдаланбау, орман-тоғайдың азаюы, су ресурстарын тиімсіз игеру сияқты факторлармен де тығыз байланысты.
Топырақ ластануының негізгі түрлері
Топырақты ластайтын компоненттеріне қарай ластану физикалық, химиялық және биологиялық болып бөлінеді.
Физикалық ластану
Негізінен радиоактивті заттармен байланысты. Мысалы, уран кенін ашық әдіспен өндіргенде жер қыртысында белсенділігі жоғары сәуле шығаратын сұйық және қатты қалдықтар пайда болады.
Химиялық ластану
Ауыр металдар, мұнай өнімдері, пестицидтер, минералды тыңайтқыштар және өнеркәсіптік реагенттер арқылы көрініс береді. Мұндай ластану көбіне ұзақ уақыт сақталып, экожүйеге созылмалы зиян келтіреді.
Биологиялық ластану
Ауру тудыратын және қолайсыз жағдайлар туғызатын микроорганизмдердің ортада таралуымен байланысты. Ластанбаған топырақта кейбір қоздырғыштар 2–3 тәулік сақталса, ластанудан әлсіреген ортада олар айлар, тіпті жылдар бойы сақталып, кең аумаққа таралуы мүмкін.
Ластану көздері және ең қауіпті факторлар
Негізгі көздер
- Өнеркәсіп кәсіпорындарының шығарындысы
- Көлік шығарындылары
- Ауыл шаруашылығындағы пестицидтер мен минералды тыңайтқыштар
- Жылу-энергетика кешендері
- Қалдықтарды жинау және сақтау орындары
- Апатты жағдайдағы төгінділер мен шығарындылар
- Әскери-өндірістік кешендер
Ауыр металдар: ұзақ мерзімді зардап
Түсті металл кендерін өндіру, байыту және таза металл алу процестері топырақты ерекше ластайды. Ауыр металдардың әсері көбіне тұрақты болып келеді: олар ыдырамай, топырақта жиналады және биологиялық тізбек арқылы тірі ағзаларға өтеді.
Кейбір түсті металлургия кәсіпорындарының маңында топырақтағы қорғасын және басқа ауыр металдардың мөлшері нормадан 10–20 есе жоғары болатын аумақтар анықталған.
Пестицидтер және беттік-активті заттар
Соңғы жылдары өте қауіпті ластағыштар қатарына мұнай-газ ұңғымаларын бұрғылау, флотация процестері, жуғыш заттар, лактар мен бояулар, пестицидтер және тағам өндірістерінде кең қолданылатын беттік-активті заттар (БАЗ) қосылып отыр.
БАЗ су қоймаларына түскенде көбіктену туғызып, ортаның қасиеттерін күрт өзгертеді және тіршілік процестеріне кері әсер етеді. Кейбір БАЗ-дың судағы мөлшері 1 мг/л-ден асса, балықтардың жансыздануы байқалуы мүмкін.
Пестицидтер мен БАЗ-ды химиялық және биологиялық тазалау әдістерімен ыдырату көбіне қиын. Кейбір суда ерімейтін пестицидтер мұнай өңдеу қалдықтарында ери отырып, түрленіп, су түбіне шөгудің орнына су бетінде жиналуы мүмкін.
Удың биожинақталуы: тізбекті әсер
Ластағыштар алдымен су экожүйесінде жиналып, кейін трофикалық тізбекпен таралады: оларды балықтар жұтады, ал балықтарды құстар қорек етеді. Нәтижесінде көптеген жануарлар уланады. Егер су қоймалары қазіргі қарқынмен пестицидтермен және басқа ластағыштармен ластана берсе, суда қоректенетін және сүзгіш құстардың азаю қаупі артады, ең бастысы — адамдар үшін де аса қауіпті жағдайлар туындайды.
Топырақ — ауру қоздырғыштарының сақталу ортасы
Топырақ көптеген аурулардың қоздырғыштары үшін қолайлы орта болуы мүмкін. Олардың қатарына ботулизм, күйдіргі, дизентерия, аскаридоз және басқа да инфекциялар жатады. Сондықтан топырақтың санитарлық жағдайы — қоғамдық денсаулық қауіпсіздігінің маңызды бөлігі.
Улы химикаттар көп қолданылатын және өндірісі дамыған аймақтарда кейбір зиянды заттардың қан құрамында және тіпті ана сүтінде кездесетіні байқалғаны туралы деректер бар. Бұл — экологиялық ластанудың адам ағзасына дейін жететінін көрсететін алаңдататын белгі.
Қорытынды: биосфераны қорғау — ортақ жауапкершілік
Адамзат — табиғаттың өзі жаратқан ғажайып құбылыстардың бірі. Ақыл-ой мен мәдени дамудың арқасында адам көптеген жетістіктерге жетіп, өндіріс пен өнеркәсіп жүйесін қалыптастырды. Алайда бұл даму қоршаған ортаға қысымды күшейтті.
Биосфераны антропогендік әсерден қорғау — ең маңызды міндеттердің бірі. Табиғатты, жерді, ауаны, өзендер мен көлдерді, жануарлар мен өсімдіктер дүниесін қорғау және ресурстарды тиімді пайдалану бүгінгі күннің алдыңғы қатарлы мәселесіне айналды.
Табиғат байлығы — ұрпақтан ұрпаққа жалғасатын асыл мұра, тіршілігіміздің қайнар көзі. Оны бағалау, қорғау және келтірілген зиян үшін болашақ ұрпақ алдында жауапты екенімізді ешқашан ұмытпаған жөн.