Дәуірдің утопиялық көзқарастары
Қайта өрлеу дәуірінің негізгі принциптері
Қайта өрлеу дәуірі (Ренессанс) өзін антикалық мәдениеттің, өмір салтының, ойлау тәсілінің және сезімталдығының қайта жаңғыруы ретінде таныды. Осы себептен тарихи кезең «Ренессанс» деген атаумен орнықты.
Бұл дәуірдегі философиялық ойлау антропоцентрлік сипат алды: дүниетанымның өзегіне адам қойылды. Антропоцентризмге сәйкес адам — әлемнің орталығы әрі биік шыңы. Мұнда адам тек бақылаушы емес, субъект, ал дүние — оның объектісі ретінде түсіндірілді; табиғат пен қоғам адам игілігіне қызмет етуі тиіс деген түсінік күшейді.
Гуманизмнің қалыптасуы
Қайта өрлеу дәуірінде гуманизм тұтас идеялық қозғалыс ретінде қалыптасты. Ол адамның қадір-қасиетін құрметтеуді, тұлға ретіндегі бағасын, адамның игілігі мен жан-жақты дамуына жағдай жасауды көздеді.
- Феодалдық қатынастарды сынға алу
- Теологиялық догмаларға қарсы тұру
- Адам еркіндігін жариялау
- Аскетизмге қарсы, өмір қуанышын қорғау
Дәуірдің көрнекті гуманистері — Петрарка, Данте, Боккаччо, Леонардо да Винчи, Джордано Бруно, Монтень, Коперник және басқалар — зиялы дүниетанымды қалыптастыруда айрықша рөл атқарды.
Гуманизмнің ішінде еңбекшілер бұқарасының мүддесін бейнелейтін арна да ерте айқындалды: Томас Мор, Томмазо Кампанелла, Томас Мюнцер секілді ойшылдар қоғамның антигуманистік қырларын көріп, әлеуметтік кеселдерді сынады, мүліктік теңдікті талап етті. Бұл бағыт кейін утопиялық социализм идеяларымен жалғасты.
Қайта өрлеу дәуіріндегі ғылым
Коперник және гелиоцентрлік төңкеріс
Әлемнің гелиоцентрлік жүйесін жасаған поляк астрономы Николай Коперник болды. Оның ілімі ғылым тарихындағы шынайы революция саналады: табиғатты зерттеу діннен тәуелсіз екенін айқын көрсетті.
Негізгі тұжырым
Жер Күнді айналады және тәулігіне бір рет өз осін айналып шығады.
Тарихи салдар
Птоломейдің геоцентрлік жүйесіне және Жерді «құдайдың қалаулы орталығы» деуге негізделген түсініктерге соққы берді.
Бұл теория аспан денелері мен Жер қозғалысын бір-біріне қарсы қоюды жоққа шығарып, табиғат құбылыстарын біртұтас заңдылықпен түсіндіруге жол ашты; кейін Күн жүйесінің табиғи пайда болуы мен дамуы туралы ілімдердің туындауын жеделдетті.
Джордано Бруно: табиғаттың шексіздігі туралы идея
Джордано Бруно — схоластикалық философия мен Рим католиктік шіркеуіне қарсы күрескен ойшыл, ғылыми дүниетаным идеяларын белсенді насихаттаушы. Ол пантеизмге бейім болып, өз дәуірінің ғылыми жетістіктеріне, әсіресе Коперниктің ықпалына сүйенді.
Бруно табиғаттың шексіздігі туралы тұжырымын нақтылап, Коперник теориясындағы кейбір түсіндірулерге түзету енгізді: әлем шектеулі деген көзқарасқа, жұлдыздар қозғалмайды деуге, Күнді «мүлтіксіз кіндік» ретінде қабылдауға күмән келтірді. Осыдан ол жұлдыздар әлемдерінің шексіз көптігін және өзге дүниелерде тіршілік болуы мүмкін екенін айтты.
Маңызды тезис
Жер мен аспан әлемі біртекті: екеуі де топырақ, су, ауа, от және эфирден тұрады. Табиғатта бірлік, байланыс және қозғалыс әмбебап сипатқа ие.
Галилей: тәжірибе, математика және жаңа ғылыми әдіс
Итальян физигі, астрономы және ойшылы Галилео Галилей Аристотель беделіне соқыр табынуды және догмалық схоластиканы сынға алды. Ол математиканы, әсіресе геометрияны, тәжірибемен ұштастырып қолдануға; табиғат құбылыстарын модельдеуге жүйелі түрде кірісті.
Механикадағы жаңалығы
Инерция заңы мен салыстырмалылық принципін негіздеу.
Астрономиядағы маңызы
Коперниктің гелиоцентрлік жүйесінің шынайылығын дәлелдеуге ықпал етті.
Галилей үшін табиғатты танудың түп көзі — бақылау мен тәжірибе. Құбылыстардың ішкі қажеттілігін түсіну — білімнің ең жоғары сатысы деп білді; дәл индукция қағидасын орнықтыруға ұмтылды. Сонымен бірге ол діни сенімнен толық арылмай, құдайдың бастапқы бар болуын мойындады.
Пантеизм және табиғатты зерттеуге бетбұрыс
Қайта өрлеу заманында табиғатты зерттеуге бетбұрыс күшейді. Осы тұста пантеистік бағыт ерекше орын алды: құдай табиғаттан тыс бола алмайды, табиғатпен біртұтас бастама деген пайым алға шықты. «Пантеизм» терминін Джон Толанд 1705 жылы енгізді. Әр дәуірде бұл ұғым әрқилы түсіндірілгенімен, Ренессанс контекстінде ол табиғатты біртұтас, заңды құрылым ретінде ұғынуға жақындатты.
Дәуірдің утопиялық көзқарастары
Томас Мор және «Утопия»
Утопиялық социализмнің негізін салушылардың бірі — Томас Мор. Оның басты еңбегі — «Мемлекеттің ең жақсы құрылысы туралы және жаңа Утопия аралы туралы, әрі пайдалы, әрі қызықты алтын кітап» (1516). Шығарма белгісіз Утопия еліне жасалған саяхат түрінде баяндалады.
Мор жеке меншікке негізделген қоғамды және өз дәуіріндегі Англияның әлеуметтік-саяси қатынастарын жан-жақты сынады. Ол қоғамдық меншікке сүйенген құрылымды суреттеп, өндірісті қоғамдастыру идеясын еңбек ұйымы мен бөлісудің коммунистік ұстанымдарымен байланыстырды.
Негізгі ұя
Отбасы және қолөнер өндірісі.
Еңбек тәртібі
Күніне 6 сағат жұмыс, қалған уақытта ғылым мен өнер.
Тәрбие идеясы
Оқуды еңбекпен ұштастыру, тұлғаның жан-жақты дамуы.
Мор социалистік мұратқа жетудің негізгі шарты ретінде техникалық прогресті міндетті деп есептемеді және жаңа қоғамға бейбіт жолмен өтуді армандады.
Томмазо Кампанелла және «Күн қаласы»
Томмазо Кампанелла — бастапқы утопиялық коммунизм өкілдерінің бірі. Ол Телезионың натурфилософиялық көзқарастарын қолдап, схоластикаға қарсы шықты; сенсуализм мен деизм идеяларын дамытуға ұмтылды. Еркін ойы үшін инквизиция қудалауына ұшырады.
Кампанелла адамзаттың бірлігі мен игілігін армандады. 1599 жылы Италияны Испан езгісінен азат ету мақсатында көтеріліс ұйымдастыруға талпынып, әшкереленгеннен кейін ауыр азаптаудан соң түрмеге қамалды және онда 27 жыл отырды.
Утопиясының өзегі
Түрмеде отырып ол жеке меншігі жоқ, жаппай еңбекке сүйенген молшылықты көздейтін, бірақ тұрмысты қатаң реттейтін қоғам туралы «Күн қаласы» утопиясын жазды (1623). Бұл қоғамда билік теократиялық сипат алып, абыздар үстемдігі басым көрінеді.
Кампанелла өз коммунистік мұратын парасаттың әмірімен және табиғат заңдарымен негіздеді. «Күн қаласы» кейінгі қоғамдық ой-пікірдің дамуына елеулі ықпал етті.