Қазақша рефераттар

Өндіріске жұмсалған шығындарды аудиторлық тексеру

Аудит, сенімділік және бақылаудың бағасы

Аудитсіз шоттардың сенімділігі болмайды. Шоттардың сенімділігі болмаса, бақылау да әлсірейді. Ал бақылаусыз биліктің құны қанша? Бүгінде басқарудың ұйымдық құрылымы күрделенген сайын, ішкі бақылау қызметінің рөлі артып келеді. Бәсекелі ортада ішкі бақылаудың тиімді жүйесі ұйымның өміршеңдігінің кепілі әрі табысты қызметтің басты шартына айналады.

Шет ел тәжірибесінде ішкі аудит кең қолданылады және онда алдын ала және ағымдық бақылауға ерекше мән беріледі. Себебі шаруашылық операциялары аяқталғаннан кейін кемшіліктердің алдын алу мүмкіндігі шектеледі: болған фактіні ғана тіркеп, салдарды түзетуге тырысасыз, ал уақыт жоғалады.

Қазақстандағы тәжірибе: шектеулер мен мүмкіндік

Қазақстанда ішкі бақылау белгілі бір деңгейде жүзеге асырылады, бірақ көбіне әкімшілік ұйғарымдардың, үкіметтің нормативтік актілерінің орындалуын тексерумен және шаруашылық қызметті талдаумен шектеледі. Мұндай бақылау көбіне кезекті (кейінгі) сипатта болады.

Көптеген экономистердің пікірінше, ішкі аудит — ішкі бақылаудың неғұрлым дамыған нысаны. Қаржылық тәуекелдің өсуі, салық заңнамасының жиі өзгеруі және нормалардың әртүрлі түсіндірілуі ұйым ішінде ішкі аудит бөлімін құруға жұмсалған шығынды ақтайды.

Қай ұйымға ішкі аудит керек?

Шағын құрылыс ұйымдарында ішкі бақылаудың арнайы бөлімін құру әрдайым қажет емес: бақылауды ұйымдастыру мен жүргізуді бас бухгалтерге және қызметтік бөлімшелердің жетекшілеріне жүктеуге болады.

Ал бөлімшелері бір-бірінен қашық орналасқан ірі құрылыс ұйымдарында бақылау қызметін тиімді үйлестіру қажеттігі туындайды. Сондықтан ірі ұйымдарда әртүрлі жауапкершілік орталықтарының жұмысын координациялау үшін ішкі аудит бөлімін құру орынды.

Ішкі аудит бөлімін құру: құқықтық және ұйымдастырушылық негіз

Құрылыс ұйымында ішкі аудит бөлімін құру — әдістемелік әрі ұйымдастыру-техникалық мәселелерді шешуді талап ететін күрделі процесс. Әдетте, оны ұйымдастыру бірнеше кезеңнен тұрады.

Бұл мәселелерді қарастырғанда ҚР «Аудиторлық қызмет туралы» заңының нормаларына, енгізілген толықтырулар мен өзгерістерге, сондай-ақ аудиторлық қызмет стандарттарына сүйену қажет.

Ішкі аудит пен сыртқы аудиттің айырмашылығы

Ішкі аудиттің сыртқы аудиттен негізгі айырмашылығы — оның ұйымның ішкі бақылау құрылымына енуі және ұйым басшысының тікелей қарамағында жұмыс істеуі. Ішкі аудит жылдық жоспар бойынша да, нақты тапсырма бойынша да тексерулер жүргізе алады және ұйым бөлімшелеріне тәуелсіз бағалау береді.

Ішкі аудиттің мақсаты — ұйымның қаржы-шаруашылық қызметінде жасалатын операциялардың дұрыстығын, шынайылығын, растығын бақылау; кемшіліктерді дер кезінде анықтап, басқару жүйесіне уақтылы хабарлау.

Нақты міндеттер ұйымның ерекшелігіне, құрылымына және сол кезеңде басшылық қойған мақсаттарға байланысты белгіленеді. Мысалы, жеке балансқа бөлінген филиалдар болса, олардың есептерін растау міндеттердің бірі болады. Ал филиалдар жеке балансқа бөлінбесе, тексеру басшылық берген өкілеттілік шегінде бастапқы есептің жүргізілуі мен филиал қызметін талдаумен шектелуі мүмкін.

Құқықтар, жауапкершілік және құпиялылық

Ішкі аудиторға өз ұсыныстары мен пікірлерінің міндетті түрде орындалуын талап ету құқығы берілмейді. Себебі ол ұсыныстарды өндіріске енгізу және нәтижесі үшін ұйым алдында жауапты болмайды; сондай-ақ анықталған кемшіліктерді түзетуге тікелей қатысуға міндетті емес.

Ішкі аудиторлар пайдаланатын ақпараттың құпиялылығы қатаң сақталуы тиіс. Бастапқы құжаттар мен есеп регистрлеріндегі деректер — коммерциялық құпия. Қажетті ақпараттың құрамы мен көлемі ұйым басшылығымен келісе отырып анықталады.

Ішкі аудит қызметі ұйымның бөлімшесі болғандықтан, оның жұмыс істеу шығындары өндіріс өнімінің, орындалатын жұмыстың және қызметтің өзіндік құнына жалпы және әкімшілік шығындар құрамында үстеме шығындар ретінде енгізілуі керек.

Өндірістік шығындар аудиті: құрылыс ұйымы үшін өзек

Өндіріске жұмсалған шығындарды аудиттеу — ең еңбекті көп қажет ететін бағыттардың бірі. Ол құрылыс қызметінің жекелеген түрлері бойынша өндірістік шығындардың дұрыс есептелу ерекшеліктерін жақсы білуді талап етеді. Негізгі қадам — өндіріс процесі мен шығындарға қатысты ішкі бақылаудың күшті және әлсіз жақтарын бағалау үшін алдын ала шолу жүргізу.

Жалпы мәлімет жинау және ішкі бақылау жүйесін бағалау үшін ұйымға арнап сұрақтар тізбесін (сауалнама) дайындаған дұрыс. Тексеру барысында құрылыс жұмыстарын орындауға жұмсалған шығындардың есепке алынуының дұрыстығын әрі заңдылығын анықтау қажет.

Неге өзіндік құнды дәл есептеу маңызды?

Шығындарды тексергенде орындалған жұмыстардың өзіндік құны дұрыс есептелгенін құжатпен растау қажет. Өзіндік құн — материалдық және еңбек шығындарының пайдаланылу тиімділігін, ұйымның табыстылығын және қаржылық тұрақтылығын бағалауға мүмкіндік беретін негізгі синтетикалық көрсеткіштердің бірі.

Құрылыс-монтаж жұмыстарының өзіндік құнының қалыптасуы өндірістік шығындардың толық әрі дұрыс көрсетілуіне тікелей тәуелді. Сондықтан аудит барысында бұл учаскеге ерекше назар аударылады.

Есеп саясаты: аудиттің бастапқы картасы

Тексеруді бастамас бұрын аудитор құрылыс ұйымының есеп саясатының өндіріс шығындарының есебіне қатысты бөлімдерін зерттеуі тиіс. Атап айтқанда, мыналар анықталуы керек:

  • шығындар есебінің объектісі ретінде қандай объектілер алынатыны (жұмыстар кешені, құрылыс объектісі, учаске және т.б.);
  • шығындарды есепке алудың қолданылатын әдісі (тапсырыстық немесе қазандық, белгілі кезең шығындарын жинақтау арқылы);
  • аналитикалық және синтетикалық есептің қандай нысандары таңдалғаны;
  • қандай шығындар, қандай бағамен және қандай тәсілмен өзіндік құнға енгізілетіні.

Негізгі дереккөздер

  • №2–с «Құрылыс-монтаж жұмыстарының өзіндік құны туралы» есеп нысаны;
  • Бас кітап мәліметтері;
  • өндірістік шоттар бойынша №10 журнал-ордер (синтетикалық және аналитикалық есеп);
  • тереңдетілген тексеру үшін: №М-19 және №М-29 есептері, №10 ведомосі;
  • жалақыны есептеу және бөлу ведомостері;
  • негізгі құралдар мен материалдық емес активтердің амортизациясы бойынша кестелер;
  • болашақ кезең шығындарын қалыптастыру және есептен шығару жөніндегі мәліметтер.

Материалдар: есептен шығару тәртібі және тәуекелдер

Құрылыс-монтаж жұмыстарының шығындарын тексеру материалдық құндылықтардың, ақша қаражаттарының, еңбек ақы мен өзге ресурстардың алғашқы құжаттары негізінде жүргізілуі тиіс. Барлық құжаттар тиісті түрде толтырылып, шығын жұмсалған учаске, бригада және объект нөмірлері көрсетілген болуы қажет.

Материалдар бабы бойынша аудитор материалдық шығындардың өндірістік шығындарға есептен шығарылуының негізділігін тексереді: босату лимиттері бар ма, бір реттік құжат қалай рәсімделеді, материалдар өлшенбей немесе тартылмай беріліп кетпей ме, таразы шаруашылығының жағдайы қандай.

№М-29 есебі: нормалар сапасы және салыстырулар

Негізгі материалдардың жұмсалуы туралы №М-29 есебін тексеруге ерекше көңіл бөлінеді. Бірінші бөлімде жұмыс түрлері мен конструктивті элементтер бойынша материалдардың бір өлшем бірлігіне және объект бойынша толық көлемге қажеттілігі көрсетіледі. Мұнда белгіленген нормалардың сапасы мен шынайылығы бағаланады.

Тәжірибеде ұйымдар 2001 жылы бекітілген ҚР ҚН нормаларын жиі қолданады. Ол нормалар орташа мәндерге негізделгендіктен нақты өндірістік шарттарды толық ескермейді және материалды пайдалану тиімділігін бағалайтын сенімді критерий бола бермейді. Сондықтан нақты объектінің ерекшеліктерін сипаттайтын өндірістік нормаларды қолдану маңызды.

Аудитор №М-29-дағы орындалған жұмыс көлемін объектідегі «Орындалған жұмыстарды есепке алу журналы» деректерімен іріктеп салыстыруы керек. Айырмашылық табылса, оның себебін анықтау қажет, соның ішінде артық қосып жазу №М-19 есептілігінен туындамағанына көз жеткізу керек.

Сонымен қатар, орындалған жұмыстар есебінің шынайылығын растау үшін журналдағы көлемдерді мердігер мен тапсырыс беруші бекіткен №3 үлгідегі «Технологиялық кезеңдер және жұмыстар кешені бойынша орындалған жұмыстардың құны мен шығындар туралы анықтама» деректерімен салыстырған дұрыс.

Нақты шығыс, артық жұмсау және түгендеу

№М-29 есебінің екінші бөлімінде нақты жұмсалған материал көлемі нормативтік шығыстармен салыстырылып, үнем немесе артық шығыс анықталады. Нақты шығыс туралы деректер №М-19 материалдық есебінен алынады. Аудитор екі есептегі көрсеткіштердің сәйкестігін және өндірістік шығындарға есептен шығару дұрыстығын тексеруі тиіс.

Артық жұмсау анықталса, орындаушының түсіндірмесін мұқият қарап, оның негізділігіне көз жеткізу керек. Әсіресе артық шығыс кінәлі тұлғаға емес, бірден өндірістік шығындарға есептен шығарылған жағдайлар тәуекелді.

Кейде есептерде норма бойынша және нақты шығыс бірдей болып көрсетіледі. Бұл материалдар тиімді пайдаланылды деген әсер қалдыруы мүмкін, бірақ тәжірибеде ол қалдықтарға бірнеше кезең бойы түгендеу жүргізілмегенін және материалдардың нақты шығыспен емес, нормамен есептен шығарылатынын білдіруі мүмкін. Мұндай бұрмалау өзіндік құнның айтарлықтай қателесуіне әкеледі.

Сондықтан ашық және жабық қоймаларда сақталатын материалдық құндылықтардың қалдықтары бойынша ай сайынғы түгендеу нәтижелерімен танысу қажет.

Ресурстарды есепке алу: отын, су, энергия

Материалдар бабының құрамында технологиялық мақсаттарға жұмсалатын сырттан сатып алынған немесе ұйым ішінде өндірілген отын, су, бу, сығымдалған ауа және электр энергиясының құны да болады. Мұндай шығындарды тексергенде әр орындаушының тұтынуын өлшейтін құралдардың бар-жоғын анықтау маңызды.

Егер бірнеше орындаушының шығысы ортақ есептегішпен тіркелсе, ресурстар құнының учаскелер мен бригадалар арасында бөлінуінің негізділігі және нақты жұмыс түрлерінің өзіндік құнына дұрыс енгізілуі қарастырылады.

Іріктемелі түгендеу және «тексеріп өлшеу»

Қажет болған жағдайда аудитор құрылыс материалдарының қалдықтарына түгендеу жүргізе алады. Әдетте, бұл іріктемелі түрде — ең тапшы әрі қымбат материалдар бойынша орындалады. Мұндай түгендеудің мақсаты көбіне орындалған жұмыс көлемін тексеріп өлшеумен тығыз байланысты.

Егер материалдар есептілікте орындалмаған жұмыс көлеміне есептен шығарылған болып көрінсе, бұл негізсіз шығыс саналады. Түгендеу нәтижесінде бұл материалдар артық қалдық ретінде табылмаса, олардың құны материалдық жауапты тұлғаның жетіспеушілігіне жатқызылады.

Материал құнын бағалау әдістері және көліктік-дайындау шығындары

Өзіндік құнға өндіріске есептен шығарылған материалдардың құны тікелей әсер етеді. Сондықтан аудитор есептен шығарылған материалдардың бағалануының дұрыстығын да тексереді. Бухгалтерлік есептің №7 стандартына сәйкес тауарлы-материалдық құндылықтардың өзіндік құнын бағалау орташа құн, ФИФО немесе арнайы ұқсастыру әдістерімен жүргізілуі мүмкін.

Кейде орташа құн дер кезінде анықталмағандықтан немесе еркін бағалар уақтылы қолданылмағандықтан, материал құны негізсіз есептен шығарылатын жағдайлар кездеседі. Сонымен бірге көліктік-дайындау шығындарының кезең соңындағы қалдық пен кезең ішінде жұмсалған көлем арасында дұрыс бөлінуі тексерілуі тиіс.

Материалдар бабынан қайтарылатын қалдықтардың құны шегеріледі. Қалдықтарды нормалау жүйесі, кірістеудің толықтығы мен уақтылығы, дұрыс бағалануы аудиторлық бақылаудың міндетті бөлігі.

Еңбек ақы: есептеу, растау және алаяқтық тәуекелі

Өндірістік жұмысшылардың еңбек ақысы бойынша шығындарды тексерудің алғашқы қадамы — ұйымдағы еңбекке ақы төлеу жүйесін зерттеу. Құрылыста мерзімді, кесімді, аккордтық нысандар кең қолданылады, сондықтан әр санатқа қандай нысан қолданылатынын, нысандарды орынсыз араластыру фактілері бар-жоғын, маусымдық және уақытша жұмысшылармен есеп айырысу тәртібін тексеру қажет.

Еңбек ақыны есептеу және төлеу дұрыстығы нарядтар, ауысымдық мәлімдемелер, жолсапар парақтары, жұмыс уақытын есепке алу табелі сияқты алғашқы құжаттармен, сондай-ақ есеп айырысу және төлем ведомостерімен тексеріледі. Құжаттардың дұрыс толтырылуы және орындалған жұмыс көлемінің дәл көрсетілуі ерекше маңызды, себебі еңбек ақы нақты орындалған көлемге сәйкес есептелуі тиіс.

«Тексеріп өлшеу» неге шешуші?

Орындалған құрылыс-монтаж жұмыстарын тексеріп өлшеу процедурасына ерекше назар аударылады. Себебі ол есепті кезеңде материалдарды есептен шығарудың да, еңбек ақыны есептеудің де, үстеме шығындар мен табыстың тиісті үлесін айқындаудың да негізділігіне әсер етеді.

Жалақыны есептеу кезінде тарифтік ставкалардың дұрыс қолданылуы, бригадалық кесімді жалақыда ұжымдық соманың мүшелер арасында бөліну тәртібі, аккордтық нарядтарда жұмыс сапасы мен мерзімінің ескерілуі тексеріледі. Қыс мезгілі, қауіпті жағдайлар, еңбек шартының өзгеруі үшін төленетін қосымша ақылардың негізділігі және сметадағы қаражатпен салыстыру да маңызды.

Ақша қаражатын ұрлау тәуекелдері

Еңбек ақы бойынша аудиттің маңызды бағыты — ықтимал ұрлық схемаларын анықтау. Кең таралған тәсілдер:

  • ұйымда жұмыс істемейтін тұлғаны төлем ведомосіне енгізу;
  • кейбір қызметкерлерге жалақыны артық есептеу;
  • жұмыстан шыққан немесе демалыстағы тұлғаларға жалақы есептеп, қолын қолдан қою.

Мұндай жағдайларды ашу үшін кадр бөлімімен салыстыру, уақытша жұмысшылардың негізгі жұмыс орны бойынша қосымша тексерулер, түсініктемелер алу, логикалық талдау және құжаттарды криминалистикалық зерттеудің кейбір элементтері (қолтаңбаларды салыстыру және т.б.) қолданылады.

Ұсталымдар мен аударымдар: автоматтандыру қателері

Еңбек ақыдан ұсталымдарды тексере отырып, аудитор жинақтаушы зейнетақы қорына аударымдардың және жеке табыс салығының дұрыс есептелуі мен уақтылы аударылуын қарастыруы керек.

Көптеген құрылыс ұйымдары жалақы мен аударымдарды есептеу үшін автоматтандырылған жүйелерді қолданады. Бұл есепті жеңілдеткенімен, артық дөңгелектеу, заңнама өзгергенде бағдарламаның уақтылы жаңартылмауы сияқты себептерден дәлсіздіктер болуы мүмкін. Сондықтан іріктемелі бақылау есептерін жүргізу және ауытқулардың себептерін анықтау қажет.

Сонымен қатар, еңбек ақыдан есептелетін аударымдардың құрылыс-монтаж жұмыстарының өзіндік құнына дұрыс енгізілуі де тексеріледі. Өзіндік құн құрылымында еңбек ақы әдетте ең ірі баптардың бірі болғандықтан, бұрмалау тәуекелі жоғары.

Үстеме шығындар: дұрыс қалыптастыру және әділ бөлу

Үстеме шығындар құрылыс-монтаж жұмыстары шығындарының құрамында едәуір үлес алады. Сондықтан олардың қалыптасуы мен бөлінуінің негізділігі мұқият тексеріледі. Шығындардың үстеме шығындарға дұрыс жатқызылуы бухгалтерлік есептің №7 және №12 стандарттарының әдістемелік нұсқауларына сәйкес бағалануы тиіс.

Үстеме шығындар есебінің дұрыстығын тексеру алғашқы құжаттарға сүйенеді. Тексеру барысында үстеме шығындар құрамына басқа шоттарға жатқызылуы тиіс сомалардың қосылып кетпегенін анықтау маңызды. Мысалы, электр энергиясы, коммуналдық және басқа қызметтердің құнын прораб, шебер немесе материалдық жауапты тұлға растауынсыз үстеме шығындарға қосу жағдайлары кездеседі.

Болашақ кезең шығындары: ерекше бақылау аймағы

Болашақ кезең шығындарының қалыптасу тәртібі және оларды есепті кезеңнің үстеме шығындарына жатқызу дұрыстығы — тәуекелі жоғары аймақ. Әсіресе мына шығын түрлерін тексерген жөн:

  • негізгі құралдарға бірқалыпты жүргізілмейтін жөндеу шығындары;
  • құрылыс ұйымы бөлімшелерін қайта орналастыру шығындары;
  • негізгі құрылыс объектісіне қызмет көрсететін ғимараттар мен имараттарды қайта жабдықтау шығындары;
  • уақытша ғимараттарды салу шығындары;
  • құралдар, машиналар және механизмдерді пайдаланудың маусымдық сипатына байланысты шығындар.

Алдағы шығыстар мен төлемдердің есебі осы логикамен қарастырылып, шығындардың танылу мерзімі мен негізділігі қайта бағалануы тиіс.