Қазақша рефераттар

Қазақ философиялық ойшылдарының кезеңдері

Негізгі мақсат және зерттеу көкжиегі

Бұл тақырыптың негізгі мақсаты — қазақтың төл философиясының өзге философиялық дәстүрлерден ерекшелігін айқын көрсету. Әсіресе ақын-жыраулар, сал-серілер, билер мен батырлар дүниетанымының қайталанбас сипатын негіздеп, ұлттық философияны жоғары деңгейде таныту.

Негізгі түсініктер

  • Заман, зар-заман
  • Сенім және парасат
  • Адамшылық
  • Тарих философиясы
  • Билер философиясы
  • Әлеуметтік философия
  • Дін философиясы
  • Жеті жарғы

Қазақ дүниетанымының бастаулары

Қазақ халқының философиялық ойлау мәдениетінің шығу тегі көне түркі дәуірінен бастау алады. V–VI ғасырларда түркілердің әліппесі мен жазуы қалыптасып, соның негізінде жазба мәдениет өрістеді. Бұл мұралар көне түркі жырлары ретінде белгілі. Сол кезеңдегі түркілер мен қазіргі қазақ халқының арасында терең рухани сабақтастық бар.

Ислам өркениеті және екі мәдениет тоғысы

Орта Азия мен Қазақстан жеріне ислам дінінің таралуына байланысты екі мәдениет пен екі әліпби өзара ықпалдасып, кей тұста бәсекеге түсті: түркі мәдениеті мен түркі әліпбиі, сондай-ақ араб-парсы мәдениеті мен араб әліпбиі. Дегенмен бұл үдеріс қазақ руханиятына сырттан таңылған жүйе ретінде емес, жаңа қабат қосқан тарихи-мәдени өзгеріс ретінде орнықты.

Ұлы ойшылдар және сабақтастық

Әл-Фараби (IX ғасыр)

Әл-Фараби еңбектерін араб тілінде жазды. Оның мұрасына философиялық трактаттармен қатар математикалық, әлеуметтік және эстетикалық бағыттағы зерттеулер де кіреді. Ол түркі дүниесінің ойлау дәстүрін кең өркениеттік кеңістікке шығарған тұлғалардың бірі.

Жүсіп Баласағұн және түркі тіліндегі жазба дәстүр

Жүсіп Баласағұн «Құтты білік» шығармасын түркі тілінде жазып, араб графикасын қолданды. Бұл еңбек түркі қоғамындағы мемлекет, тәрбие, этика және басқару мәдениетін жүйелі түрде сипаттаған іргелі туынды ретінде бағаланады.

Ахмет Иассауи және сопылық ықпал

Ахмет Иассауи шығармаларын түркі тілінде жазып, араб әрпін пайдаланған. Одан кейінгі түркі ойшылдарының қатарында Ахмет Йүгнеки, Махмұт Қашқари, Жамал Қарши секілді тұлғалар аталады. Бұл ойшылдардың ықпалы қазақ халқының қоғамдық санасының қалыптасуына зор үлес қосты.

Қазақ руханиятының өзіне тән қабылдауы

Араб-парсы мәдениеті қазақ топырағына көбіне Шығыс поэзиясы арқылы тарады. Фирдоуси, Науаи секілді ақындардың мұрасында сопылық ықпал айқын. Қазақ қоғамы исламның ортодокстік қырынан гөрі, оның адамгершілік пен рухани тереңдікке жетелейтін философиялық мазмұнын көбірек қабылдады.

Мысалы, «тәуба» ұғымы тек діни емес, философиялық өлшем ретінде де көрінеді: кез келген құбылыстың рухани шегі барын, қуаныш пен қайғының да өлшемі болатынын, барға қанағат етудің мәнін ұқтырады. Бұл түсінік қазақтың әлеуметтік психологиясы мен дүниетанымына терең сіңді.

Қорқыт ата: мәңгілік идеясы және өнер философиясы

VIII–IX ғасырларда Сырдария бойында данышпан ойшыл Қорқыт ата өмір сүрді. Қазақ арасында Қорқыт ата туралы тарихи жыр-дастандар, аңыздар, ән-күйлер кең тараған. Ол тағдырдың бәрі алдын ала жазылған деген фатализмге қарсы тұрып, адамды мәңгілік өмірдің мәнін іздеуге үндеген тұлға ретінде танылады.

Қорқыттың негізгі қағидалары

  • Өмірдің қиындықтарына мойымау, үнемі күресе білу.
  • Істің ізгілік пен жақсылыққа негізделіп жүзеге асуы.
  • Өлмес өмірдің кілтін өнерден, рухани мұрадан табу.

Қорқыт қобызды алғаш жасаушылардың бірі ретінде аталады. Бүгінде оның жиырмадан астам күйі белгілі. Оның дүниетанымын жинақтайтын түйіндердің бірі: «Сынбас темір жоқ — өлмес өмір жоқ».

«Кітаби Қорқыт» және нақыл сөздер

«Кітаби Қорқыт» — 12 жырдан тұратын, бүкіл түркі халықтарына ортақ мұра. Оның екі негізгі нұсқасы Ватикан (Рим) мен Дрезден (Германия) кітап қоймаларында сақталған. Қорқыттың нақыл сөздері қазақ мақал-мәтелдерімен үндесіп, көшпелі елдің салт-санасы мен табиғатқа, қоғамға көзқарасын танытады.

Қар қанша қалың жауғанмен, көктемнен қалмас.

Ескі темір біз болмас, ескі дұшпан дос болмас.

Атасыз ұл ақылға жарымас, анасыз қыз жасауға жарымас.

Ажал келмей кісі өлмес, өлген адам тірілмес.

Бұл нақылдардың өзегінде — уақыттың қайталанбас екендігін ұғындыру, сол арқылы өмірді мәнді ету идеясы жатыр. Мұны Мұхтар Әуезов те Қорқыттың «мәңгі өмір» туралы толғаныстарының дүниетанымдық маңызы аса зор екенін атап көрсете отырып бағалаған.

Махмұт Қашқари: тіл, тарих және халық рухы

Махмұт Қашқари — Жүсіп Баласағұнның замандасы. Қашқарияда дүниеге келсе де, саналы ғұмырын Қазақстан мен Орта Азия аумағында өткізген. Оның басты еңбегі — «Диуани лұғат ат-түрік» (түркі тілдерінің жинағы).

Ол түркі елдерін көп аралап, тілін, тарихын, әдет-ғұрпын зерттеді, мақал-мәтелдерді жинастырды. Түркі жұртының, соның ішінде қазақ даласының адамгершілік, ерлік және тіл байлығы сияқты қасиеттеріне жоғары баға берді.

Асан Қайғы: елдік пен бірлік идеясы

XV ғасырда аңыздық кейіпкерге айналған ойшыл Асан Қайғы Керей мен Жәнібек хандардың ықпалды биі, ақылшысы болған. Ол философиялық жыр-толғауларында хандық билікті нығайту, елдің қорғаныс қабілетін арттыру қажеттігін көтеріп, қоғамдағы әдет-ғұрып пен мінез-құлық мәселелерін талдады.

Түйінді ұстаным

Асан Қайғы бір орталыққа бағынған мемлекет құру идеясын қолдады. Аңыз бойынша ол Сарыарқада, Ұлытауда дүние салған.

XIX ғасыр соңы – XX ғасыр басы: жаңа ой өрісі

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында қазақ топырағында талантты ойшыл ақындар мен қоғам қайраткерлері қалыптасты. Бұған тарихи-әлеуметтік жағдайлар ықпал етті: 1861 жылдан кейін Ресейде әлеуметтік-экономикалық өзгерістер күшейіп, империялық ықпал кеңейді, сонымен бірге қазақ қоғамында да ойлау мен ізденістің жаңа арналары пайда болды.

Шәкәрім Құдайбердіұлы және «Үш анық»

Қазақтың қарапайым ой-пікірін философиялық деңгейге көтере алған ірі тұлғалардың бірі — Абайдың немере інісі Шәкәрім Құдайбердіұлы. Ол Абайдың «Қырық бес қара сөзіндегі» ойтолғау дәстүрін дамытып, 1898 жылдан бастап отыз жылға жуық уақыт табанды ізденіс жасап, «Үш анық» атты философиялық еңбегін жазды.

Қазан төңкерісіне дейін де, одан кейін де ұлттық сананың еркін дамуына түрлі тосқауылдар болды. Соның салдарынан «ұлттық философия», «халықтық дүниетаным», «қазақ ойшылдары» сияқты мәселелер ұзақ уақыт ғылыми күн тәртібіне толыққанды түсе бермеді. Алайда философиялық ой — қазаққа сырттан ғана келген ілім емес, оның төл болмысымен, өмір сүру салтымен, кеңістікке деген еркін қатынасымен біте қайнасқан құбылыс.

Тақырыпты пысықтауға арналған сұрақтар

  1. 1 Қазақ философиялық ойларының қалыптасуы қалай жүрді?
  2. 2 Әл-Фараби, Ахмет Иассауи, Қорқыт ата, Асан Қайғы көзқарастарының негізгі тұжырымдары қандай?
  3. 3 Абайдың философиялық тұжырымдарының өзегі неде?