Қазақша рефераттар

Тұлғаның психологиялық ерекшеліктері туралы мәліметтерді талдау

Жасөспірімдер делинквенттілігі: ұғымы және пәнаралық түсіндіру

Психологияда қылмыс жасаған жасөспірімдердің мінез-құлқы ерекше мәнге ие. Соның ішінде делинквентті мінез-құлықты талдау — жасөспірімнің заңды немесе қоғамдық нормаларды бұзуымен байланысты әрекеттерінің кең ауқымын түсіндіруге бағытталған маңызды тақырып.

Делинквенттілік ұғымы әлеуметтану, медициналық психология және құқық салаларында әр қырынан қарастырылады. Құқық саласында ол кәмелетке толмағандардың қылмыстық кодексті бұзатын мінез-құлқы ретінде сипатталады. Әлеуметтік және психологиялық анықтамалар көп жағдайда өзара жақындасады, әрі заңдық түсінікпен қиылысады.

Негізгі анықтамалар

Әлеуметтік тұрғыдан

Делинквенттілік құрамына қоғам үшін жол берілмейтін әрекеттер кіреді: агрессивті мінез-құлық, қаңғыбастық (қыдыру), ұсақ ұрлық, есірткі қолдану және соған ұқсас көріністер.

Психологиялық тұрғыдан

Делинквенттіліктің психологиялық сипаттамасына мінез-құлықтың бұзылуы және антиқоғамдық мінез-құлық кіреді. Бұл — әдетке айналған дұрыс емес қылықтармен сипатталатын тұрақты мінез-құлықтық паттерндер жиынтығы.

Әдетке айналған дұрыс емес қылықтарға мысалдар

  • ұрлық
  • өрт қою
  • үйден кету
  • мектептен қашу
  • төбелес
  • жануарлар мен адамдарға қатыгездік көрсету
  • әдетке айналған өтірік айту

Делинквентті жасөспірімдерді жіктеу: негізгі тәсілдер

Қылмыс жасаған жасөспірімдердің делинквентті мінез-құлқының ерекшеліктерін көптеген зерттеушілер қарастырған. Жіктеулердің бір бөлігі медициналық-педагогикалық шараларға бағдарланса, екінші бөлігі — мінез-құлық мотивациясына, құндылық бағдарына және тұлғалық бағыттылыққа сүйенеді.

А.Я. Колодная бойынша (3 топ)

  1. Ата-ана бақылауы болмауы салдарынан жағымсыз микроортаның ықпалына түскен, психикалық және физикалық тұрғыдан сау жасөспірімдер.
  2. Жүйке жүйесінде ауытқуы бар, тез қозатын, теріс әсерге оңай берілетін және жанұя мен мектептен тиісті тәрбие алмаған жасөспірімдер.
  3. Психикалық жүйке аурулары жоқ, бірақ толықтай сау деп бағаланбайтын, шекаралық күйдегі жасөспірімдер.

Бұл жіктеу жалпы сипатта: құқықтық аспект айқын емес, ал тұлғалық ерекшеліктер толық ашылмайды. Дегенмен, медициналық және тәрбиелік ықпал ету шараларын жоспарлауға ыңғайлы.

П.П. Бельский бойынша (мотивацияға негізделген)

  1. Қарапайым, төмен қажеттіліктерін қанағаттандыруға белсенді ұмтылатындар.
  2. Ерік-жігер әлсіздігі мен сенгіштігі салдарынан арбауға тез берілетіндер.
  3. Арманшыл жасөспірімдер.
  4. Истерия немесе психопатия ықпалымен әрекет ететіндер.
  5. Моральдық және ақыл-ойлық дефектілері барлар.

Г.Г. Бочкарева: 3 тип

П.П. Бельский тұжырымдарын дамыта отырып, автор қылмысқа жасалған әрекетке берілген бағалауға сүйенеді:

  • Өкінетіндер
  • Конфликтілі еместер
  • Циниктер

Г.М. Миньковский: 4 топ (бағыттылық негізінде)

  • а) Кездейсоқ (коллизионды): тұлғаның жалпы бағыттылығына қайшы.
  • б) Тұрақсыз бағыттылық жағдайында мүмкін, бірақ көбіне жағдайлық.
  • в) Тұлғаның жалпы жағымсыз бағдарының салдары.
  • г) Тұлғаның қылмыстық бағдарының салдары (асоциалды бағалаулар мен қатынастар жүйесі).

Қылмысқа апаратын траектория: кезеңдер және негізгі факторлар

Жасөспірімнің қылмыстық жолға түсуі көбіне бірнеше өзара байланысты кезең арқылы өтеді:

Тәртіп бұзушылық қылық

Ұсақ қылмыстық әрекет

Қылмыс

Қылмыс — объективті және субъективті факторлардың күрделі байланысының нәтижесі. Мұны түсіну үшін әлеуметтену барысындағы ауытқуларды, тұлғааралық байланыстар құрылымын және топтық қылмыстық мінез-құлықтың ықпалын талдау маңызды.

Маңызды талдау бағыттары

  1. Антиқоғамдық мінез-құлық мотивтерін тудыратын әлеуметтену мен тұлғалық өзгерістердегі ауытқуларды талдау.
  2. Қылмыс жасаған жасөспірім тұлғасын қалыптастыратын тұлғааралық байланыстар мен қатынастар құрылымын зерттеу.
  3. Көп жағдайда шешуші ықпал ететін топтық қылмыстық мінез-құлықтың мазмұнын ашу.

Өнегелік сана деформациясы және күнделікті бағалаудың примитивтенуі

Жасөспірімнің қылмыстық жолға түсуі көбіне тұлғаның әлеуметтік қасиеттерінің дамымауымен немесе деформациясымен байланысты. Дамудағы ауытқулар ең алдымен өнегелік сананың бұрмалануынан көрінеді.

Зерттеулер қылмыс жасаған жасөспірімдер мен заңға бағынатын құрдастарының құқықтық және моральдық тыйымдар туралы білім деңгейі шамалас болғанымен, құқық бұзушыларда оны түсіну тереңдігі төмен екенін көрсетеді. Олар көбіне «не жаман, не жақсы» дегенді атаумен ғана шектеліп, мәнін ашпайды.

Өзін-өзі ақтаудың жиі кездесетін формулалары

  • «Бәрі осылай жасайды»
  • «Бұл үшін жазаламайды»
  • «Ойланбастан істеп қойдым»
  • «Бәрі жаман»

Мұндай біржақты бағалау талаптарды түсінуді қиындатады: кейбір жасөспірімдер үшін криминалды ортадағы «негативті жоспарлар» жалпы қабылданған моральдық талаптардан да танысырақ болуы мүмкін.

Сонымен бірге құқық бұзушы жасөспірімдерде қажеттілік пен қызығушылықтың жұтаңдығы байқалады: ерте жастан алкоголь қолдану, ерте жыныстық өмір, есірткі қабылдау сияқты мінез-құлықтық тәуекелдермен қатар жүруі ықтимал. Интеллектуалды сұраныстар жиі кедей болып, «көңіл көтеру» сипатындағы қызығушылықтар басым түседі.

Топтық қылмыстылық және «қауымдастық» иллюзиясы

Қылмысты топпен жасау кәмелетке толмағандарға ниетті іске асыруға сенімділік береді. Көпшілік үшін бұл — формальды байланыстардан ала алмаған «қауымдастық сезімін» беретін тартымды орта.

Дегенмен, қылмыстық топқа қосылу жасөспірімнің қалыпты ұжымнан шеттетілуін күшейтеді. Топтан шығу да қиын: басқа қатысушылардың ықтимал жазалауынан қорқу жиі кездеседі. Егер өмірлік жоспар қалыптаспаса және жасөспірім қайтадан қолайсыз жағдайға түссе, қылмыстық байланыстар арнайы алдын алу шараларынан кейін де тез қалпына келуі мүмкін.

Үлкендердің ықпалы: қауіпті арна

Сот тәжірибесіне негізделген зерттеулер жасөспірімдердің топтық қылмыстарының елеулі бөлігі (25%-дан астамы) үлкендердің қатысуымен немесе тікелей ықпалымен жасалатынын көрсетеді.

1) «Үлкен болуға» табиғи ұмтылыс

Жасөспірім өз бетінше өмір сүре алатынын дәлелдеуге тырысады. Кейде ол қиындық туғанда ақыл сұрайтын «ұстазды» қажет етіп, сол арқылы қауіпті ортаға ілесуі мүмкін.

2) Еліктеу механизмі

Жасөспірімдер сыртқы мінез-құлықты ғана емес, ішкі қасиеттерді де (мінез, ерік, дүниетаным) көшіреді. Идеал қате таңдалса, ол антиқоғамдық үлгімен ауысуы мүмкін.

Себептілік мәселесі: әлеуметтік және биологиялық факторлардың арақатынасы

Қылмысқа итермелейтін себептерді түсіндіруде әлеуметтік пен биологиялық факторлардың арақатынасы ерекше маңызды. Әлеуметтік құбылыстардағы себептілік әрдайым тек объективті емес, субъективті сипатқа да ие: идеологиялық, моральдық және құқықтық талаптар жеке адамның санасында қабылданады, күшейтіледі немесе жоққа шығарылады.

Қылмыстық әрекетке әсер ететін жағдайлар ретінде жасөспірім тұлғасының өнегелік қалыптасуындағы кемшіліктерді, жанұя мен мектептегі мәдени-тәрбие жұмыстарының олқылықтарын, әлеуметтік бақылаудың әлсіздігін және т.б. атауға болады. Сонымен бірге биологиялық фактор да мінез-құлықтағы ауытқулардың пайда болуына ықпал етуі мүмкін екенін ескерген жөн.

Криминологиядағы ажырату: «толық» және «арнайы» себеп

Толық себеп

Қылмыс жасаумен себептік және шарттандырушы байланыста болатын әлеуметтік құбылыстардың барлық жиынтығы.

Арнайы (өзіндік) себеп

Бағынбаушылық дәстүрлер, эгоизм, тәртіпсіздік және өзге де жағымсыз әдеттер мен салттарға қатысты факторлар.

Бір ғана объективті жағдайдың өзі қылмысқа тікелей әкелмейді: қылмыстық әрекет көбіне себептердің жиынтық әсері нәтижесінде мүмкін болады.

Көпдеңгейлі түсіндіру (В.Н. Кудрявцев)

  1. Антиқоғамдық мінез-құлыққа объективті мүмкіндік беретін әлеуметтік процестер әрекет ететін қоғам деңгейі.
  2. Өндірістік ұжымдар мен шағын (формальды емес) топтар деңгейі.
  3. Жеке адамның мінез-құлқының психологиялық себептері әрекет ететін индивидуалды деңгей.

Бірқатар авторлар қылмыс себептерін құқықтық сананың бұрмалануы, дұрыс емес көзқарастар, жеке дарашылдық, антиқоғамдық құндылық бағдар сияқты ұғымдар арқылы түсіндіруге тырысқан. Алайда адам — күрделі әлеуметтік әрі биологиялық тіршілік иесі; мінез-құлықты бір ғана қасиетпен толық анықтау мүмкін емес.

Е.А. Копыстынский зерттеуіндегі 5 топ: эмпирикалық көрініс

Жасөспірім құқық бұзушылардың үлкен тобына жүргізілген зерттеу құқық бұзушыларды бірнеше типке бөлуге мүмкіндік береді. Бұл жіктеу микроорта әсерін де, интеллектуалды дамуды да, жүйке жүйесінің ықтимал органикалық ерекшеліктерін де бірге қарастырады.

  1. Интеллекті жақсы, этикалық «ядросы» сақталған — жанұядан кету салдарынан кездейсоқ реформаториумға түскендер (шамамен 10%).
  2. Нашар микроорта ықпалына түскен — көшедегі өмірдің төменгі жағына түскендер; интеллектуалды артта қалу көбіне жаттығудың, мәдениеттің және моральдық сезім дамуының жеткіліксіздігімен байланысты (шамамен 53%).
  3. Айқын интеллектуалды дефект және ОЖЖ органикалық өзгерістері бар — әр түрлі аномалиялармен сипатталатындар (шамамен 17%).
  4. Ауыр ақыл-ойлық артта қалу — церебральды, эндокриндік, сөздік және соматикалық түзелмейтін бұзылыстар басым (шамамен 4%).
  5. Психопатиялық даму негізіндегі — аффективті-тұрақсыз, аса қозғыш, органикалық, истериялық және псевдолог типтері (шамамен 16%).

Тұлғаны талдау не үшін қажет: құқықтық жауапкершілік және алдын алу

Қылмыстық заңнамада кәмелетке толмаған құқық бұзушы әр түрлі терминдермен берілуі мүмкін: «қылмыс жасаған жасөспірім», «айыпкер», «қылмыстық тұлға» және т.б. Бірақ негізгі сұрақтар өзгермейді: бұл жасөспірім неге қылмысқа барды, оған қандай жауапкершілік жүктелуі керек, түзету жүйесі қандай болуы тиіс, және ең бастысы — мұндай тұлғаның қалыптасуын қалай алдын алуға болады?

Бұл сұрақтарға жауап беру үшін қылмыс жасаған жасөспірімнің тұлғалық ерекшеліктерін талдау қажет. Заң шығарушы да, құқық қолданушы да қылмыс барысында байқалған жасөспірімге тән ерекшеліктерді ескеруге міндетті: қылмыс құрамын белгілеуде, жазаны жекелеуде және қылмыстық жауапкершілікті айқындауда тұлғаның жеке-индивидуалды сипаттары назардан тыс қалмайды.

Тұлғалық өзек: құндылық, мақсат және құрал таңдау

Қылмыскер жасөспірімді сипаттау — жеке адамның типологиялық-криминогендік қасиеттерін анықтау және зерттеу. Жасөспірімнің «қылмыстық тұлғасы» — жасалған қылмысқа себеп болатын типологиялық қасиеттер жиынтығы ретінде қарастырылады.

Мінез-құлық көбіне тұлғаның құндылық позициясымен ұйымдасады: мақсатқа жетудің құралын таңдау өзіндік санаға тәуелді. Тұлғаның жетекші жүйелендіруші механизмі ретінде оның мағыналық құрылымы алға шығады — әр саналы әрекет белгілі бір құндылықтық бағалаудан өтеді.

Қылмыс көбіне адамның «дұрыс өмір сүру керек» екенін түсінбеуінен ғана емес, әлеуметтік шындықтың белгілі бір қырына қатысты ой құрылымының бұрмалануынан туындайды. Сондықтан жасөспірімнің тұлғасын бағалауда оның мінез-құлықтың жалпы үлгісін, өмірлік стратегиясын құрайтын басыңқы ниеттерін және өмір сүру тәсілдерін айқындау маңызды.