Мемлекет және құқықтың жалпы тарихы оқу - әдістемелік құрал
Мемлекет — қоғамнан және басқа да қоғамдық ұйымдардан өзгеше, өзіндік белгілері бар саяси ұйым. Төменде мемлекетті айқындайтын негізгі ерекшеліктер жүйелі түрде берілген.
Негізгі анықтамалар
Мемлекет — тәуелсіз биліктің саяси ұйымы; қоғамдық өмірдегі шешуші мәселелерді өз функциялары арқылы жүзеге асырады.
Мемлекет — белгілі бір аумақ шегінде саяси билік жүргізіп, нақты мүдделерді (таптық, жалпыадамзаттық, діни, ұлттық және т.б.) іске асыруға ықпал ететін ұйым.
Мемлекеттің негізгі белгілері
1) Тұтас аумақ және аумақтық ұйым
Мемлекеттің нақты белгіленген тұтас аумағы болады. Сол аумақта ел халқы өмір сүреді және мемлекеттің саяси өктемдігі (юрисдикциясы) жүзеге асады.
Аумақта тұратын адамдар конституциялық құқықтары мен міндеттерін пайдалана отырып, сол мемлекеттің азаматтарына айналады. Мемлекет өз аумағын сыртқы басқыншылықтан қорғау үшін қорғаныс пен қауіпсіздікке қатысты шараларды ұйымдастырып, шешімдер қабылдайды.
Мемлекеттің дамуы барысында аумақтық принцип азаматтық сияқты мемлекеттік-құқықтық институттар арқылы нақтыланып, мазмұны тереңдей түсті. Әсіресе белгілі бір мемлекетке тиесілілік заңмен бекітілетін азаматтық институты айрықша мәнге ие.
2) Ерекше басқару аппараты және саяси билік
Мемлекет қоғамды басқару үшін құрылған ерекше аппаратқа ие және саяси билік жүргізеді. Бұл аппарат басқару мен міндетті орындауды қамтамасыз ететін тетіктерден тұрады.
Демократиялық қоғамда билік халықпен тығыз байланысты: халық мемлекеттік аппараттың қалыптасуына қатысады және оның қызметіне қоғамдық бақылау жасауға ұмтылады.
Өз міндеттерін орындау үшін саяси өкімет заңдар қабылдап, баршаға міндетті шешімдер шығарады. Құқықтық заңдар азаматтардың қолдауына ие болғанда, олар көбіне мәжбүрлеусіз-ақ ерікті түрде орындалады.
Мемлекеттік билік өзін азаматтық қоғамға қарсы қоймай, оның мүддесін қорғауға, экономиканың дамуына жағдай жасауға және қажетті өмір сүру деңгейін қамтамасыз етуге бағытталуы тиіс.
3) Жоғарғы және тәуелсіз билік
Мемлекет өзін тәуелсіз билік иесі ретінде танытады. Мемлекеттік өкімет — жоғарғы, тәуелсіз және бөлінбейтін билік.
Оның жоғарылығы мен тәуелсіздігі өзге ұйымдарға (партияларға немесе басқа құрылымдарға) берілмейді, өйткені мемлекет өз билігін ешбір ұйыммен бөліспейді.
Мемлекеттің тәуелсіздігі халықтың тәуелсіздігіне қарсы қойылмайды. Қазақстан Республикасының 1995 жылғы Конституциясы бойынша мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы — халық. Халық референдум арқылы мемлекеттік және қоғамдық маңызы бар мәселелерді шешуге құқылы.
Тәуелсіздік мемлекеттің ішкі және сыртқы мәселелерді өз еркімен шешу мүмкіндігімен, халықаралық қатынастардағы дербестігімен сипатталады.
4) Барлығын қамтитын жалпыұлттық ұйым
Мемлекет — барша халықты біріктіретін және оның атынан әрекет ететін әмбебап ұйым. Сондықтан оның шешімдері барлық азаматтар үшін де, олардың ұйымдары үшін де міндетті күшке ие.
5) Алым-салық жүйесі
Мемлекет әлеуметтік қажеттіліктерді өтеу, отанды қорғау, мемлекеттік аппаратты ұстау және қоғамдық міндеттерді қаржыландыру үшін азаматтардан және ұйымдардан алым-салық жинайды.
Мемлекетті рулық құрылыстан ажырататын қосымша сипаттар
Көпшілік биліктің болуы
Қоғамнан бөлініп шыққан басқару және мәжбүрлеу аппараты болады: шенеуніктер, әскер, полиция, сондай-ақ абақтылар мен өзге мекемелер.
Алым-салық жүйесі
Өндіріс жасамай, басқару қызметімен айналысатын аппаратты ұстау үшін қаржылық негіз қалыптастырады.
Тұрғындарды аумақ бойынша ұйымдастыру
Мемлекет өз аумағында тұратын халықты бір билікпен біріктіріп, құқықтық және қауіпсіздік кепілдіктері арқылы қорғайды.
Тәуелсіздік
Өз аумағындағы үстемдік және халықаралық қатынастардағы дербестік мемлекеттің негізгі қасиеттерінің бірі болып табылады.
Құқықтың болуы
Мемлекет құқықсыз өмір сүре алмайды: құқық мемлекеттік билікті заңды түрде бекітеді, оны қоғамға мойындатады, құқықтық тәртіпті қалыптастырады және мемлекеттің қызмет нысандарын айқындайды.