Өзінің табиғатына орай қазақ фольклоры салт - дәстүрге байланысты және салттан тыс болып екіге жіктелетінін жоғарыда айттық
Музыкалық фольклор және этнография: ажырамас байланыс
Музыкалық фольклор халықтың өмірі мен тұрмысымен, яғни этнографиясымен тығыз байланысты. Сол себепті оны көбіне музыкалық этнография деп те атаймыз. Қазақ фольклоры табиғатына қарай салт-дәстүрге байланысты және салттан тыс болып екіге жіктеледі.
Салтқа байланысты фольклордың табиғаты
Салт-дәстүрге қатысты фольклор үлгілері өте ертеден байқалады және әр халықтың ментальдік ерекшелігін танытатын маңызды белгілердің бірі саналады.
Мәселен, орыс халқында «хоровод» дәстүрі бар, ал мұндай ұжымдық орындаушылықты қазақ музыкалық фольклорынан жиі кездестіру қиын. Түркі тайпаларында ұжымдық орындаушылық дәстүрі кең тарамаған. Қазақ халқының музыкалық мәдениеті — көбіне монодиялық құбылыс.
Монодия нені білдіреді?
Көп болып ән салу, күй тарту немесе жыр айту — дәстүрлі ортада міндетті құндылық санала бермеген. Ел ұғымында бұл шеберліктің басты өлшемі бола алмады.
Кім бағаланған?
Эпикалық дәстүрі дамыған көшпелі қоғамда жеке орындаушы, жеке өнерімен суырылып шыққан тұлғалар ерекше бағаланған.
Салтқа байланысты фольклор үлгілері (бесік жыры, шілдехана жыры, сыңсу, тойбастар, жоқтау, т.б.) салт-дәстүр шеңберінде ғана өмір сүреді. Олар өмір қажеттілігінен туып, қуаныш немесе қайғы үстінде орындалған.
Құрылымдық ерекшелігі
- Құрылымы көбіне қарапайым.
- Кейде ладтық (мақамдық) ерекшеліктер байқалады.
- Тұрақты, «шың мағынасындағы» стереотиптік музыкалық мәтіні бар шығармалар өте сирек.
- Көп жағдайда басты орынға әуеннің өзі емес, ладтың негізі шығады.
Салттан тыс фольклор: тұрақты мәтін, ортақ мұра
Салттан тыс фольклор үлгілеріне халық әндері мен күйлері жатады. Бұлар — авторы жоқ, бірақ тұрақты музыкалық мәтіні бар шығармалар. Мысалы, «Келіншек», «Ақсақ құлан», «Қамажай», «Маусымжан» сияқты туындылардың иесі нақты аталмаса да, олардың фольклорлық мұра екені анық.
Маңызды байқау
Бұл құбылыс салттан тыс фольклордың стадиялық тұрғыдан кейінірек қалыптасқан сала екенін аңғартады. Соған қарамастан оның үлгілері бүгінге дейін жетті.
Салттан тыс фольклордың басым бөлігі лирикалық жанрлардан тұрады, тарихи әндер сиректеу. Мұның өзі халықтың әсемдік пен сұлулық туралы эстетикалық талғамының өскенін көрсетеді.
Этнографиялық сипат: үн-әуенді тереңірек тану
Музыкалық фольклордың этнографиялық сипатын сөз еткенде, олардың үн-әуен ерекшеліктері басты орында тұруы тиіс. Әзірге қазақ музыкалық фольклорын тақпақ-сазды (речитативтік) және кең тынысты (лирикалық) деп, ал аспаптық музыкада — төкпе және шертпе күйлер деп жіктеумен шектеліп келеміз. Бұл — жеткіліксіз.
Неліктен тереңдей алмай отырмыз?
Негізгі себеп — музыкалық этнология ғылымының жеткілікті деңгейде жетілмеуі.
Негізінде Қазақстанның әр аймағына тән музыкалық үн-әуендер бар. Тіпті көне дәуірлерде әр ру-тайпаның өзіне ғана тән музыкалық үні болған деген пікірлер кездеседі. Антикалық замандағы көне ладтарды қазақ музыкасы үлгілерінен де молынан ұшыратуға болады.
Зерттеу бағыты: музыкалық лексикология
Мұның бәрі қазақ музыкалық фольклорын музыкалық интонация деңгейінде зерттеу қажеттігін көрсетеді. Ғылым тілінде бұл бағыт музыкалық лексикология деп аталады.
Фольклор туындыларының этнографиялық сипатын айқындайтын негізгі белгілердің бірі — олардың мақамдық (ладтық) құрылымы. Дәл осы музыкалық мақам арқылы белгілі бір халықтың өзіндік болмысы дараланады. Мұнда ырғақ пен өлшем жүйелерінің де үлесі бар.
Бүгінгі міндет
Музыкалық этнологияның қазіргі талаптарының бірі — қазақ музыкалық лексикасының туу, қалыптасу және даму кезеңдерін айқындау. Бұл бағытта жұмыстар бар, бірақ әлі де жеткіліксіз.
Музыкалық фольклор: көркем әрі тарихи дереккөз
Музыкалық фольклор — көркем әрі тарихи категория. Оны түрлі кезеңдердің үн-әуенін бойына жинақтаған тарихи дереккөз ретінде бағалауға толық негіз бар. Көптеген фольклор шығармаларының мазмұны нақты тарихи оқиғаларға құрылған болса, олардың тарихи табиғатына тереңдей түскен жөн.
Тарихилық тек шығарманың атауына немесе белгілі бір оқиғаға қатысына қарап қана анықталмайды. Ең алдымен, тарихилық фольклор туындысының ішкі табиғатынан танылуы тиіс.
Түйін
Қазақ музыкалық фольклоры салт-дәстүрмен біте қайнасып, сонымен бірге салттан тыс тұрақты үлгілер арқылы да жалғасқан кең өрісті мұра. Оны терең түсіну үшін аймақтық интонацияны, мақамдық жүйені және музыкалық лексиканы жүйелі түрде зерттеу қажет.