Халықаралық жағдайдың шиеленісуі
Қазақстан: кемелденген социализм кезеңі (1971–1985)
ХХ ғасырдың 70–80 жылдарында Қазақстанның саяси-әлеуметтік және әлеуметтік-экономикалық дамуы «кемелденген социализм» тұжырымдамасы аясында жүрді. Бұл кезең бір жағынан өнеркәсіп пен өндіріс көлемінің өсуімен, халықаралық беделдің күшеюімен сипатталса, екінші жағынан басқарудың әміршіл-әкімшілдік жүйесінің күшеюі, тоқырау белгілерінің тереңдеуі және ұлттық-мәдени кеңістіктің тарылуы сияқты қайшылықтарды айқын көрсетті.
Саяси-әлеуметтік даму: жетістіктер мен қайшылықтар
Бұл кезеңде экономикадағы жекелеген көрсеткіштер бойынша Кеңес Одағы әлемдік деңгейде алдыңғы орындарға шықты деген ұстаным кең тарады. Алайда өндіріс көлемінің өсуі жүйелік тиімділікке ұласа бермеді: жоспарлы шаруашылықтың ішкі шектеулері, ресурстарды бөлудегі теңгерімсіздік және сапаға емес, сандық көрсеткішке бағдарлану ұзақ мерзімді тоқырауға негіз қалады.
Басқару жүйесі
Әміршіл-әкімшілдік тәсіл күшейіп, партиялық бақылау артты. Қоғамдық өмір шектен тыс саясиланып, шешім қабылдау тетіктері орталыққа тәуелді бола түсті.
Құқықтық негіз
КСРО және Қазақ КСР Конституциялары қабылданып, олардың саяси маңызы жоғары бағаланды. Бірақ жарияланған қағидалардың күнделікті тәжірибеде толық іске асуы шектеулі болды.
Түйін
«Кемелденген социализм» ілімі тұрақтылық пен табысты дамуды уәде етті. Іс жүзінде ол жүйелік дағдарыстың бастапқы белгілерін бүркемелеу құралына айналып, қайшылықтар уақыт өте тереңдеді.
Халықаралық қатынастар: беделдің өсуі және жаңа шиеленістер
КСРО халықаралық аренада социалистік жүйедегі елдермен өзара саяси, экономикалық және әскери ынтымақтастықты нығайтты. Дамыған капиталистік мемлекеттермен де байланыстар кеңейді: КСРО–АҚШ және КСРО–Батыс Еуропа бағыттарында келіссөздер мен әріптестік арналары дамыды. Сонымен қатар дамушы елдермен қарым-қатынас жаңа деңгейге көтерілді.
Алайда халықаралық жағдай біртіндеп қайта шиеленісті. Ауғанстандағы оқиғалар КСРО-ның соғысқа тартылуына әкеліп, оның саяси салмағына, экономикасына және қоғамдағы көңіл күйге ауыр салмақ түсірді. Ауған соғысы ұзаққа созылып, қоғам үшін маңызды сабақтарға айналды.
Өнеркәсіп пен экономика: жоспардың салмағы және тоқыраудың алғышарттары
ІХ–Х бесжылдық жоспарлары өндірісті ұлғайтуға, жаңа нысандар салуға және қуаттарды арттыруға бағытталды. Қазақстанда өнеркәсіптің бірқатар салалары кеңейіп, жалпыодақтық шаруашылық кешенінде республиканың орны күшейе түсті. Дегенмен жоспардың орындалуын сандық өлшеммен бағалау, технологиялық жаңарудың жеткіліксіздігі және ресурстарды тиімсіз пайдалану экономиканың ішкі әлсіздігін күшейтті.
Маңызды белгі
Экономиканы басқарудағы орталықтандыру күшейген сайын жергілікті бастамалар әлсіреді, ал өндірістің тиімділігі мен сапасына емес, есеп пен жоспар көрсеткіштеріне басымдық берілді.
Ауыл шаруашылығы: ірілендіру, экстенсивті даму және орындалмаған бағдарламалар
Аграрлық саладағы қайшылықтар осы кезеңде ерекше байқалды. Колхоздар мен совхоздарды ірілендіру, ірі шаруашылық кешендерін салу, ғылыми-техникалық прогресті және жаңа техниканы енгізу талпыныстары болғанымен, басқарудағы асыра сілтеулер мен ұйымдастырудағы олқылықтар шығынның көбеюіне әкелді.
Нәтижесінде ауыл шаруашылығын дамытудың экстенсивті жолы сақталып қалды: өнімділікті сапалық өсім арқылы емес, көлем мен ресурс есебінен арттыруға ұмтылыс басым болды. «Екінші тың» ретінде жастарды мал шаруашылығында тұрақтандыру, комсомол-жастар бригадаларын құру сияқты бастамалар да кең жүргізілді, бірақ олардың тиімділігі тұрақты жүйелік өзгерістерге айнала алмады.
50 миллион қой бағдарламасы
Республикада қой санын 50 миллионға жеткізу мақсаты қойылды. Алайда жоспарлау мен табиғи-экономикалық мүмкіндіктердің сәйкессіздігі бұл бастаманың күйреуіне, зардаптары мен шығындарының өсуіне ұрындырды.
Азық-түлік бағдарламасы (1982)
КОКП-ның 1982 жылғы мамыр Пленумында Азық-түлік бағдарламасы қабылданды. Бірақ шешімдердің толық орындалмауына басқарудың инерциясы, ынталандырудың әлсіздігі және құрылымдық проблемалар әсер етті.
Өндірістің сипаты
Мал шаруашылығы өндірісінде шикізаттық бағдар басым болып, қосылған құнды терең өңдеу арқылы өсіру жеткілікті деңгейде қалыптаспады.
Билік ауысуы және тоқыраудың тереңдеуі
Жоғары саяси басшылықтағы өзгерістер (Ю. А. Андропов және К. У. Черненко кезеңдері) қоғамды серпілтетін нақты институционалдық реформаларға ұласа алмады. Социализм мен коммунизм ілімін «дамыту» туралы шаралар жарияланғанымен, олардың ішкі қайшылықтары айқындала түсті. Тоқырау белгілері қоғамның барлық саласында күшейді.
Ұлт саясаты және мәдени кеңістік: тіл мен дәстүрдің ығыстырылуы
Тоқырау жылдарында ұлт саясатының қайшылықтары тереңдеп, қазақ тілінің қоғамдық қолданысы тарылды. Ұлттық салт-дәстүр мен дүниетанымға қысым күшейіп, қоғамдық санада біркелкілендіру үрдісі басым болды. Әдебиет, өнер және ғылым салаларында коммунистік идеология мен социалистік қоғамды дәріптеуге бағытталған талаптар күшейді, шығармашылық еркіндік шектелді.
Д. А. Қонаев: саяси және қоғамдық қайраткер
Бұл дәуір Қазақстан тарихында Д. А. Қонаевтың мемлекеттік басқарудағы рөлімен де ерекшеленеді. Ол республиканың партиялық-саяси жүйесінде ықпалды тұлға ретінде танылып, өндіріс пен инфрақұрылымды кеңейтуге бағытталған бірқатар бастамалармен байланысты болды. Сонымен бірге орталықтандырылған басқару жағдайында республикалық деңгейдегі мүмкіндіктер шектеулі болып, көптеген шешімдер жалпыодақтық саясаттың шеңберінде қабылданды.
Қорытынды
1971–1985 жылдардағы «кемелденген социализм» кезеңі Қазақстан үшін екіұдай сипатта өтті: өндіріс көлемі мен халықаралық ықпал туралы көрсеткіштер өссе де, әміршіл-әкімшілдік басқару, партиялық үстем бақылау, ауыл шаруашылығындағы тиімсіздік, идеологиялық қысым және ұлттық мәдени кеңістіктің тарылуы тоқыраудың тереңдеуіне әкелді. Осы қайшылықтар кейінгі тарихи өзгерістердің алғышартына айналды.