Криминалистика басқа да ғылымдар сияқты объективтік құбылыстар заңдылықтарының жиынтығы болып табылады
Криминалистика: қылмысты ашу, тергеу және алдын алудың заңдылықтары
Криминалистика — басқа ғылымдар сияқты объективтік құбылыстардың заңдылықтарын зерттейтін білім саласы. Алайда оның ерекшелігі — қылмысты ойдағыдай ашуға, тергеуге және алдын алуға тікелей қажетті заңдылықтарды зерделеуі.
Негізгі идея
Әрбір қылмыс қоршаған ортамен байланыста іске асады. Диалектиканың «заттар, жағдайлар және іс-әрекеттер өзара байланысты» деген қағидасына сәйкес, қылмыс міндетті түрде белгілі бір іздер мен көріністер қалдырады.
Қылмыстың бейнеленуі: идеалдық және материалдық іздер
Қылмыс объективтік болмыста әртүрлі түрде бейнеленеді: біріншісі — идеалдық (адам санасында сақталған оқиға бейнесі), екіншісі — материалдық (қоршаған ортада қалған нақты іздер).
Қылмыстық оқиға адамдардың әрекет-қимылдарынан туындайтындықтан, қоршаған ортада, әсіресе қылмыс орнында көптеген іздер қалып, қылмыскер туралы мәлімет көзіне айналады.
Іздердің пайда болу үрдісі қандай заңдылықтарға бағынады?
Іздердің пайда болуы кездейсоқ құбылыс емес. Ол объектінің қасиеттері мен белгілеріне, сондай-ақ бейне түсіру (із қалдыру) ерекшеліктеріне негізделген белгілі заңдылықтарға бағынады. Осы іздерді және өзге де айғақ заттарды оқиға орнынан тауып, оларды салыстыру, талдау және тексеру арқылы қылмыстың тетігін анықтауға мүмкіндік туады.
Криминалистика нені үйретеді?
- Іздерді және айғақ заттарды іздеу, табу, бекіту, зерттеу әдістері.
- Осы жұмыстарға қажет техникалық-криминалистік құралдарды қолдану жолдары.
- Іс жүргізу заңына сәйкес дәлелдемелерді жинау мен пайдаланудың тиімді тәсілдері.
«Қылмыс тетігі» ұғымы: күрделі динамикалық жүйе
Криминалистикада «қылмыс тетігі» деген ұғым бар. Ол күрделі динамикалық жүйе ретінде қарастырылады және, әдетте, мына құрамдастардан тұрады:
Қылмыстық әрекет заты
Қол сұғылған объект және оған қатысты әрекеттердің сипаты.
Қылмыс субъектісі
Кінәлі тұлға және оның өз әрекетімен, өзге қатысушылармен байланысы.
Дайындалу, іске асыру, жасыру
Қылмыстың жүзеге асу кезеңдері мен тәсілдері.
Нәтиже және жағдайлар
Қылмыстық нәтиже, уақыт, орын, жағдай және өзге факторлар.
Іздің дәлелдемеге айналуы: заңды рәсім мен бағалау
Қылмыс іздері қылмыстық іс бойынша дәлелдеме ретінде көрінуі үшін, олар уәкілетті тұлғалармен заңды тәртіпте жиналуы, сарапталуы, бағалануы және пайдаланылуы тиіс. Бұл жұмыстардың өзі де криминалистика зерттейтін белгілі заңдылықтарға бағынады.
Практикалық маңызы
Криминалистиканың практикалық мәні — қылмысты ашу, тергеу және алдын алу мақсаттарына қажет техникалық-криминалистік құралдарды, әдістер мен тәсілдерді әзірлеу, жетілдіру және дамытуға тікелей байланысты.
Пәндік сипаттама туралы пікірталастар және ортақ түйін
Заң әдебиетінде криминалистикаға пәндік сипаттама беру мәселесіне айрықша көңіл бөлініп, әр кезеңде көптеген пікірталастар болған. Бұл — заңды құбылыс: кез келген пәннің мәнін терең түсіну арқылы ғана оның маңызын бағалап, негізгі қағидаларын тиімді қолдануға болады.
Әртүрлі анықтамаларды қорыта келгенде, криминалистика негізінен қылмысты ашуға және тергеуге қажетті ақпарат пен заттай дәлелдемелерді іздеу, табу, бекіту және зерттеу үшін қолданылатын әдістер мен тәсілдерді, сондай-ақ қылмыстық іс жүргізу заңына сәйкес пайдаланылатын техникалық құралдарды оқытатын ғылым ретінде танылады.
Сонымен бірге, криминалистік тәсілдер мен әдістер тек қылмысты ашу мен тергеуде ғана емес, қылмыстың алдын алуға да бағытталады: олар алдын ала тергеуде, сот мәжілісінде және кейбір сот іс-әрекеттерін жүргізу барысында қолданылады.
Жоғарыда аталған элементтерді толық қамтып, жан-жақты тұжырымдай отырып, белгілі криминалист ғалым, заң ғылымдарының докторы, профессор, академик Р.С. Белкин криминалистика пәніне нақты пәндік сипаттама ұсынған.