Ұлы жүз құрамына
Ұлы жүз ұғымы: атаудың дәлдігі және тарихи орны
Қазақ қоғамындағы Ұлы жүз ұғымы ұзақ уақыт бойы орыс тілді әдебиеттерде бұрмаланып, «Үлкен орда», «Аға жүз» секілді атаулармен жиі қолданылды. Бұл жерде бірнеше мәселе бар: біріншіден, «үлкен» немесе «аға» сөздері қазақтағы «ұлы» ұғымын толық дәл бермейді; екіншіден, «орда» мен «жүз» тарихи-мағыналық тұрғыдан бір ұғым емес; үшіншіден, қазақтың өз дәстүрлі қолданысында «жүз» орнына «орда» қолданылмаған.
Дегенмен, орыс тілді дереккөздерде «Аға жүз» (старший жуз) тіркесі қазақтың Ұлы жүзіне балама ретінде кең тарағандықтан, тарихи мәтіндер мен зерттеулерді талдауда бұл атаудың орнығып кеткенін ескеруге тура келеді.
Қалыптасуы және этникалық негізі
Ұлы жүз де қазақтың басқа тайпалық бірлестіктері сияқты қазіргі Қазақстанның оңтүстік-шығыс өңірінде XV–XVI ғасырлар аралығында қалыптасты. Алайда оның құрамына кіретін көптеген ру-тайпалар бұл кезеңге дейін-ақ, яғни Қазақ хандығы мен жүздер жүйесі пайда болмай тұрып та, тарихи сахнада өмір сүріп, күрделі із қалдырған.
Қазақ халқы деген жалпы атау орныққанға дейін Жетісу өңіріндегі бірқатар қауымдар байырғы үйсін бірлестігі құрамында болды. Мұнда тек шаруашылық себептер ғана емес, әскери-қорғаныс қажеттіліктері де шешуші ықпал етті. Уақыт өте Моғолстан құрамында жер-суы, көші-қоны жағынан топтасқан мәдени қауымдастық қалыптасып, халық оларды «Ұлы жүз үйсін» деп атай бастады. Бұл тұжырымды ел арасындағы шежіре нұсқалары да, беделді тарихи деректер де қуаттайды.
Ұлы жүз құрамындағы негізгі рулар
Ұлы жүз құрамына дәстүрлі түрде төмендегі ру-тайпалар енеді:
- Жалайыр
- Шапырашты
- Қаңлы
- Шанышқылы
- Сіргелі
- Ысты
- Ошақты
- Албан
- Суан
- Сарыүйсін
- Дулат
Қоныстану аймақтары және көш жолдары
Бұл рулар әуелде негізінен Жетісу өңірін мекендеп, уақыт өте Қазақстанның оңтүстік-батысы мен оңтүстік-шығысына қарай ойысты. Көшпелі шаруашылықта қысқы қыстау мен жазғы жайлаудың географиясы айқын бөлінді:
Қысқы қыстау
Балқаш құмының күнгейі, Мойынқұм, Іле, Шу және Талас өзендерінің бойы.
Жазғы жайлау
Жоңғар және Іле Алатауы, Тянь-Шань, Қаратау қыраттарының теріскей бөлігіне дейін.
Сыртқы қысым және ішкі үдерістер
Ұлы жүз халқы сан мәрте сыртқы басқыншылыққа ұшырады. Жоңғар шапқыншылығы, кейін Қоқан хандығының үстемдігі және патшалық Ресейдің отарлау саясаты өңірдің демографиялық, саяси әрі шаруашылық-мәдени құрылымына әсер етті. Бұған қоса, ру-тайпалар арасындағы өзара тартыстар да құрам мен таралуға ықпал жасады. Нәтижесінде оңтүстік-шығыс аймақта Ұлы жүздің өзіндік шаруашылық-мәдени ерекшеліктері айқынырақ қалыптасты.
Орыс деректері: тізімдер және дәлсіздіктер
Ұлы жүздің рулық құрамы туралы сенімді деректердің едәуір бөлігі орыс құжаттарында сақталғанын зерттеуші В. В. Востров атап өтеді. Ол 1748 жылы Ресей дипломаты А. И. Тевкелев жасаған тізімге тоқталып, оның толық әрі дәл емес екенін көрсетеді.
Тевкелев тізіміндегі олқылықтар
- Ежелгі рулардың кейбірі (мысалы, Ошақты, Шапырашты) тізімнен тыс қалған.
- Дулат руының орнына оның бірнеше тармағы (Ботбай, Сиқым, Шымыр, Жаныс) жеке-жеке берілген.
- Албан мен Суан «Албансуан» түрінде біріктіріледі және ру мен тайпа түбірі жиі шатастырылады.
Кейінгі тізімдердегі ықшамдау
XIX ғасырдың аяғына тән бір архив құжатында «Үлкен Орданың қазақтары түгел өздерін Үйсін деп атайды» деп, оларды бес руға бөліп көрсетеді: Дулат, Албан, Жалайыр, Шапырашты, Суан. Алайда мұнда да Қаңлы, Сіргелі, Шанышқылы, Ысты, Ошақты, Сарыүйсін секілді бірқатар рулар қамтылмай қалған.
Шежіре мен зерттеу дәстүрі: пікірлер тоғысы
А. Левшин және сырттай жинақталған мәлімет
Орыс шығыстанушысы А. Левшин XIX ғасырдың басында жариялаған еңбектерінде Ұлы жүз қазақтарын еске алып, «Үлкен орда Үйсін, Дулат және Сіргеліден тұрады» деп жазады. Алайда бұл дерек сырттай жазып алынған: Левшин Ұлы жүз арасында болмаған. Сондықтан оның Үйсін, Дулат, Сіргелінің этникалық тегі туралы пайымдары мен Қоңыраттардың Ұлы жүзге қосылғаны жөніндегі жорамалы күмән тудырады (Қоңыраттар дәстүрлі түрде Орта жүз құрамында).
Ш. Уәлиханов: аңыз, шежіре және нақтылау
Ш. Уәлиханов еңбектерінде Ұлы жүз туралы мәліметтер берілгенімен, кей тұстарда дәйексіздік бар: мысалы, Үйсіндерді «моңғол халқы» деуі және Сарыүйсіндерді Дулат құрамына енгізуі тарихи шындыққа сәйкес келмейді. Сонымен бірге Уәлиханов көптеген аңыз бен шежірені салыстыра отырып, Ұлы жүз құрамындағы бірқатар ежелгі руларды нақтылап өтеді: Қатаған (Шанышқылы), Жалайыр, Қаңлы, Шапырашты, Ошақты, Сарыүйсін, Албан, Суан, Дулат.
Н. Аристов және жүйелеу әрекеті
XIX ғасырдың аяғында Н. Аристов түркі халықтарының этникалық тарихын зерттеп, Ұлы жүзге қатысты еңбектер ұсынды. Ол Диқанбай батырдан жазып алған шежірені келтіріп, негізгі рулардың ішкі тармақтарын тарқатады. Мұнда аңыздық қабат та бар (мысалы, үш жүзді бір атадан тарату), алайда Аристов түрлі дереккөздерге сүйене отырып, қоныстану аймақтары мен рулық жіктелуді кеңірек сипаттайды.
Экспедициялар, архивтер және санақ сипатты деректер
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Ресейден қоныс аударушылар үшін жер қорын анықтау мақсатында Көші-қон басқармасы бірнеше экспедиция ұйымдастырды. Жетісу уалаятындағы экспедициялардың бірі П. Румянцев басшылығымен жүргізіліп, Лепсі, Қапал, Жаркент, Верный, Пішпек уездерін зерттеді. Бұл материалдарда тұрғындардың құрамы, жер пайдалануы, ру қоныстануы жөнінде мол мәлімет жинақталды.
Қапал уезі
Жалайыр, Қаңлы
Жаркент уезі
Албан, Суан
Верный уезі
Сарыүйсін, Шапырашты, Дулат, Қаңлы, Албан, Жалайыр, Ысты
Осы басылымдарда В. Бартольд пен Н. Аристов еңбектерінен алынған деректер де қолданылып, нәтижесінде кей уездер деңгейінде Ұлы жүз руларының үрім-бұтағы мен қоныстану картасы анағұрлым нақтырақ көрінді.
М. Тынышбаев: ғылыми жинақтау және жіктеу
Кеңес кезеңінің басында инженер-ғалым Мұхаметжан Тынышбаев қазақ халқының рулық құрамы бойынша мол материал жинап, шығыс және орыс деректерін салыстырып, ел ішіндегі шежірені жүйелеп, 1925 жылы Ташкентте еңбегін жариялады. Бұл еңбекте Ұлы жүзге қатысты тарауда ежелгі Үйсін, Дулат, Жалайыр, Қаңлы туралы қысқаша тарихи очерк беріліп, Ұлы жүздің он бір руы мүмкіндігінше талданады.
Үш ірі тармақ туралы тұжырым
Тынышбаев Ұлы жүз одағын төңірегіне ұсақ аталар мен рулар топтасқан үш ірі тармақ ретінде қарастырады: Үйсіндер, Жалайырлар, Қаңлылар. Оның пікірінше, бұлар Ұлы жүз құрамындағы ең көне әрі ықпалды қабат.
Үйсін атауының кең таралуы
Ұлы жүз құрамындағы 11 рудың кемінде сегізінің «үйсін» атауымен байланыстырылуы зерттеушілердің Ұлы жүз халқын жалпылай Үйсін деп атауына негіз болған. Көп пайымдауларда Сарыүйсін үйсіндердің тікелей ұрпағы саналып, ал Дулат, Албан, Суан сияқты рулар үйсіндер одағына ертерек енген қауымдар ретінде қарастырылады.
Тынышбаев кестелерінің құндылығы жоғары болғанымен, мәлімет біркелкі емес: кей рулар бойынша үрім-бұтақ кең тарқатылса, кейбірі (Сарыүйсін, Ысты, Ошақты, Сіргелі, Қаңлы, Шанышқылы) ықшам беріледі. Мұны автор қолындағы деректің әркелкілігімен түсіндіруге болады.