Құқық - бірнеше бөлшектен тұратын жүйелі құрылыс
Құқық түсініктері және оның әлеуметтік мәні
Құқықты әртүрлі түсіндіру — оның әлеуметтік мәнін де түрлі қырынан бағалаудың негізі. Егер құқық тұлғамен байланыстырылса, онда мемлекет пен қоғамдағы азаматтың құқықтық мәртебесін анықтау және түсіну қажеттігі туындайды. Азаматтарға сан алуан құқықтар мен бостандықтар беріліп, оларды жүзеге асыруға нақты мүмкіндік жасалған жағдайда, қоғамда шынайы теңдік орнықты деп есептеледі.
Ал объективтік құқық туралы сөз қозғалғанда, мемлекетте қалыптасқан заңдар жүйесі әлеуметтік тұрғыдан сипатталады. Құқыққа қатысты зерттеушілердің көзқарасы әрдайым біркелкі болады деу дұрыс емес: құқықты түсіндіруде негізінен таптық және жалпы әлеуметтік бағыттар кең тараған.
Екі көзқарас: таптық және өркениеттік түсіндіру
Маркстік ілім
Маркстік ілім құқықты және оған қатысты құбылыстарды тек таптық тұрғыдан қарастырады. Бұл ұстаным бойынша құқық — үстем таптың саяси құралы; ол сол таптың мүддесін қорғап, соның еркін білдіреді.
Өркениеттік (жалпы әлеуметтік) көзқарас
Өркениеттік тұрғыдан құқық қоғамдағы барлық адамдардың еркін білдіріп, олардың мүдделерін қорғайтын құрал ретінде түсіндіріледі.
Қандай ілім болмасын, құқықтың әлеуметтік мәні бар екенін мойындайды. Алайда маркстік ілім бұл мәнді тым тар шеңберде түсіндіруге ұмтылады. Рас, құл иеленушілік дәуірде құқық ашық түрде құл иеленушілердің мүддесін қорғап, құлдарды “сөйлейтін мүлікке” теңестіргені тарихтан белгілі. Бірақ мұндай пайымды барлық қоғамдарға және мемлекеттің әртүрлі даму сатыларына бірдей қолдануға болмайды.
Егер құқық тек үстем таптың еркін ғана білдірсе, онда қоғамда үздіксіз таптық қақтығыс күшейіп, ақырында қоғамның тұрақтылығы әлсіреп, күйреу қаупі артады. Қазіргі өркениетті мемлекеттерде құқық біртіндеп барлық азаматтардың еркін білдіретін саяси-құқықтық құралға айналып келе жатқанын мойындау қажет.
Қазақстан тәжірибесі: құқықтың жалпы әлеуметтік сипаты
Қазақстанда қалыптасып келе жатқан құқыққа жалпы әлеуметтік тұрғыдан қарау шындыққа жақын. Қазақстан Республикасында қабылданған заңдарды талдасақ, олардың белгілі бір әлеуметтік топты кемсітетінін немесе белгілі бір топқа артықшылық беретінін жүйелі түрде дәлелдейтін негіз табу қиын.
Демек, Қазақстан заңдары әртүрлі әлеуметтік топтардың еркін білдіруге және олардың заңды мүдделерін қанағаттандыруға бағытталған деп тұжырымдауға болады.
Құқықтың анықтамасы (объективтік тұрғыдан)
Құқық (объективтік тұрғыдан) — жалпыға бірдей міндетті, мемлекет күшімен қамтамасыз етілетін, қоғамдық қатынастарды реттейтін және заңда әрі басқа да ресми құжаттарда бекітілген құқықтық нормалар мен ережелердің жиынтығы.
Міндеттілік
Нормалар барлыққа ортақ талап ретінде қолданылады.
Мемлекеттік кепіл
Құқықтың орындалуы мемлекет тетіктерімен қорғалады және қамтамасыз етіледі.
Реттеушілік
Қоғамдық қатынастарға тәртіп, болжамдылық және жауапкершілік енгізеді.
Құқықтың негізгі белгісі: жүйелілік
Құқық — бірнеше құрамдас бөліктен тұратын жүйелі құрылым. Бұл жүйенің маңызды қабаттарының бірі — табиғи құқық. Оның мазмұны адам мен қоғам табиғатынан туындайтын әлеуметтік-құқықтық талаптармен айқындалады.
Табиғи құқық мысалы: өмір сүру құқығы
Адамның өмірі мен денсаулығы — табиғи құндылықтар. Оларды сақтауға, қорғауға және қамтамасыз етуге бағытталған нормалар табиғи құқыққа жатады. Қазақстан Республикасының Конституциясында:
«Әркімнің өмір сүруге құқығы бар. Ешкімнің өз бетінше адам өмірін қиюға хақысы жоқ» (15-бап).
1) Табиғи құқық
Адам болмысына тән іргелі құндылықтар мен талаптар.
2) Заңдар жүйесі
Мемлекетте қолданылатын барлық заңдардың жиынтығы.
3) Субъективтік құқықтар
Тұлғаның нақты құқықтары және оларды пайдалану мүмкіндігі.
Бұл бөліктер өзара табиғи түрде байланысады: бірінсіз бірін толық түсіну де, іске асыру да мүмкін емес. Мәселен, «әркімнің өмір сүруге құқығы бар» деп жариялау жеткіліксіз; егер оны жүзеге асыруға кепілдік берілмесе, адамның өз өмірін сақтауға және қорғауға нақты мүмкіндігі болмаса, мұндай құқық қағаз жүзінде ғана қалар еді.
Рухани және мүліктік игіліктерді пайдалану үшін адам өзі де белсенді әрекет етуге тиіс. Әлеуметтік-құқықтық талаптардың түпкі мәні — мемлекеттің оларды тануы, қорғауы және қажет болған жағдайда қамтамасыз етуі.