Жаңа ғасырдың басындағы Қытайдағы біртұтас мемлекеттің ыдырауы терең әлеуметтік - саяси шайқастардың нәтижесінде жүзеге асты
ІІІ–IV ғасырлар: Шығыс Азиядағы өзгерістер және Қытай ықпалы
Дүниежүзілік тарихтағы маңызды кезеңдердің бірі саналатын ІІІ–IV ғасырларда Шығыс Азия өркениетінің дамуында Қытайдың ықпалы айқын байқалды. Дәл осы тұста Қытайда біртұтас мемлекет ыдырап, ел саяси бытыраңқылық дәуірін бастан кешті. Біртұтастықтың күйреуі терең әлеуметтік-саяси шайқастардың нәтижесінде жүзеге асты. Оның ең айқын көрінісі — ежелгі Қытайдың ұлы державасы Хань империясының құлауы еді.
Хань империясының күйреуі және «Сары орамалдар» қозғалысы
Хань империясы Тынық мұхитынан Орта Азияға дейін, Маньжуриядан Үндіқытайға дейін созылған орасан зор аумақты қамтыды. Алайда ІІ–ІІІ ғасырлар тоғысында пайда болған халықтық қозғалыс — «Сары орамалдар» көтерілісі — империяның құлауына түрткі болды. Көтеріліс 184 жылы басылғанымен, оның түпкі себебі қоғамдағы терең әлеуметтік қайшылықтар мен жаңа даму сатысына өтудің қажеттілігінен туындаған шиеленістерде жатыр.
Әлеуметтік салдар
- Қақтығыстар барысында халық көп қырылып, көптеген тұрғындар жер иеліктерінен қуылды.
- Өңделмеген жерлердің үлесі артты, ал жерінен айырылған шаруалар саны одан да көп болды.
- Публицист Чжун Чжан: «Қазіргі күні жердің иесі жоқ, ал халықтың тұрақты мекені де жоқ» деп сипаттады.
Империя құлаған соң төрт ғасырдан астам уақыт қалыптасқан мемлекеттік және әлеуметтік құрылымның империялық тәртібі күйреді. ІІ ғасырдың соңына қарай император іс жүзіндегі биліктен айырылып, елдің жекелеген аймақтарында жергілікті әскери қолбасшылар мен әкімдердің ықпалы күшейді. Олардың арасындағы бақталастық пен қақтығыстар өршіп, замандастары бұл дәуірді «бұлыңғыр ғасыр», жаппай қатыгездік пен жауласу заманы ретінде қабылдады.
Үш патшалық дәуірі (220–280)
Хань империясының орнында бір-бірімен жауласқан үш патшалық қалыптасты. Қытай тарихында 220–280 жылдар аралығы Үш патшалық дәуірі (三国) деп аталады.
Цао Вэй
220–265
Солтүстікте батыста Дуньхуаннан бастап, шығыста Ляодун түбегіне дейін; оңтүстікте Хуайхэ мен Янцзы аңғарларына дейінгі аумақты қамтыды.
У
222–280
Бұрынғы империяның оңтүстік-шығыс аймағында орнықты.
Шу-Хань
221–263
Оңтүстік-батыста Сычуаньды, Ганьсу мен Шаньсидің оңтүстігін, сондай-ақ Юньнань, Гуйчжоу, Гуанси аймақтарының едәуір бөлігін қамтыды.
Үш патшалықтың билеушілері империялық басқару жүйесін қалпына келтіруге талпынғанымен, іс жүзінде олардың тәртібі әскери диктатураға көбірек ұқсайтын. Билік көбіне әскерге сүйенді, сондықтан әскер тікелей патшалық басшысына бағынды. Бұл — сол кезеңдегі саяси тұрақсыздықтың айқын белгісі еді.
Жер дағдарысы және феодализмнің орнығуы
Хань империясының құлауы Қытайда феодализмнің толық орнығуын жеделдетті. Бұл кезде жер негізінен мемлекеттің меншігі деп есептелді. Бос қалған жерлер гунтянь — «мемлекеттік жер иелігі» деп аталды.
Тәуелді шаруалар
Терең саяси дағдарыс пен бейберекеттік жағдайында ірі жер иелері босаған жерлерді басып алып, ұсақ шаруаларды тәуелді етті. Мұндай тәуелді шаруалар тобы бинькэ деп аталды.
Үш патшалық кезеңінде құрылымдық өзгерістер жергілікті басқару жүйесінде де айқын көрінді. Бұрынғы империялық әкімдердің орнын провинциялық ақсүйектердің әскери-саяси белсенділері басты. Олардың өз әскерлері болды, әрі жергілікті халықтан қазынаға жиналуға тиіс салықтың бір бөлігін өздері иемденіп отырды. Бұл жағдай патшалықтардың ішкі билігін әлсіретіп, тұтастығына қауіп төндірді.
Қайта біріктіру әрекеті: Сыма Янь және Цзинь әулеті
Үш патшалықтың аяқ шенінде біртұтас Қытай мемлекетін қайта құру бастамасы солтүстіктегі экономикалық тұрғыдан дамыған, Хуанхэ өзені аңғарындағы құнарлы өңірге сүйенген Вэй билеуші ортасына тиесілі болды. Сыма әулетінен шыққан белсенді әскери қолбасшы Сыма Янь 263 жылы Шу-Ханьды бағындырып, 265 жылы билікті толық иеленген соң құрған империясын Цзинь деп атады.
280 жылы У патшалығы да бағындырылып, ел қайтадан біріккендей болды. Дегенмен Сыма әулеті де өзінен бұрынғы билеушілер сияқты билігін негізінен әскерге сүйеніп жүргізді. Қытай тарихнамасында бұл кезең Батыс Цзинь (265–316) деп аталады. Осы дәуірде феодалдық қатынастар жан-жақты орныға бастады.
280 жылғы үлестік жер туралы заң
Батыс Цзинь тұсында ірі жер иелері өз ықпалын күшейтіп, айналасындағы ұсақ иеліктерді түрлі айла-тәсілмен тартып ала түсті. Олардың қолында егістік алқаптар, бау-бақшалар мен жайылымдар шоғырланды. Жерлер ұсақ бөліктерге бөлініп, оларда буцюй деп аталатын тікелей тәуелді шаруалар, сондай-ақ жерінен айырылып қаңғыған бинькэ еңбек етті.
Заңның мақсаты
Қазынаға түсім азайып, әскер ұстау қиындаған жағдайда Сыма Янь біртұтас билікті нығайту үшін 280 жылы мемлекеттік үлес жер туралы заң қабылдатты. Жер мемлекет меншігі деп танылып, оны игеру үшін еңбекке қабілетті азаматтарға үлес ретінде беру көзделді.
Үлестің мөлшері және міндеттер
Ер азамат (салық төлейтін шаруа)
- 120 му жер үлесі
- 70 му — отбасы қажетіне
- 50 му өнім — мемлекетке салық ретінде
Әйел
- 50 му жер үлесі
- 30 му өнім — толықтай мемлекетке
Қосымша міндеткерлік
- 16–60 жас аралығындағы салық төлейтін шаруалар дин деп аталды.
- Әрбір кәмелетке толған ер азамат жыл сайын 3 орам жібек мата тапсыруға міндеттелді.
- Жылына 30 күн тегін мемлекеттік жұмыс (еңбек міндеткерлігі) атқарылды.
Бұл реформа ұзаққа созылмады: IV ғасырдың басында міндеткерлік жүйесі біртіндеп өнім салығымен алмастырылды. Дегенмен жерге мемлекеттік феодалдық меншіктің қалыптасуы қоғамдық жұмыстарды орталықтандыру қажеттілігімен тығыз байланысты болды: суару жүйелерін ұстау, өзен тасынына қарсы күрес, қорғаныс құрылыстарын салу және қала-бекіністердің (чэн) берік дуалдарын тұрғызу. Мысалы, Ұлы Қытай қабырғасының салынуы тікелей мемлекеттік ұйымдастырумен іске асқан.
Ішкі тартыстар, ашаршылық және ыдыраудың қайта күшеюі
Сыма Янь тұсында феодалдық жеке меншік те сақталды: ол көзі тірісінде ел аумағының едәуір бөлігін жергілікті билік өкілдерінің жеке иелігі ретінде үлестіріп берген. Бұл топтар тез байып, өзара бәсекелестікке түсті. 290 жылы Сыма Янь қайтыс болғаннан кейін олардың қақтығысы ушығып, 290–306 жылдары созылған «сегіз уанның бүлігі» орын алды.
Дағдарысты тереңдеткен факторлар
- Еңбекші халықтың наразылық көтерілістері және әлеуметтік теңсіздіктің ұлғаюы.
- Ауқатты топтар арасындағы үздіксіз тақ таласы.
- ІІІ ғасырдың соңындағы ашаршылық және Шаньси мен Сычуаньдағы көтерілістердің күшеюі.
- Солтүстік-шығыс пен солтүстік-батыстан көшпенділер шапқыншылығының басталуы.
Ішкі бірлік пен тыныштықтың бұзылуы Батыс Цзинь империясын әлсіретті. Саяси бытыраңқылық күшейген кезде сырттан көшпенді тайпалардың қысымы артып, империяның ұзақ өмір сүрмейтіні анық байқалды. Осы қауіптен бой тасалаған билік астананы Лояннан оңтүстікке көшіруге мәжбүр болды. Соның нәтижесінде Қытай қайтадан ұсақ саяси бірліктерге бөлшектену жолына түсті.
Түйін
ІІІ–IV ғасырлар Қытай тарихында біртұтас империялық жүйенің күйреуі, Үш патшалық түріндегі әскери-саяси бөлшектену, феодалдық қатынастардың тереңдеуі және Цзинь тұсындағы қайта біріктіру әрекеттерімен ерекшеленді. Алайда жер мәселесі, ақсүйектердің күшеюі, ішкі тартыстар мен сыртқы қысым Қытайды тағы да ыдырауға алып келді.