Басқару

Басқару ұғымы және оның мәні

Басқару — ұжымдағы адамдарға және жекелеген тұлғаларға олардың бірлескен еңбек үдерісінде мақсатты, жүйелі ықпал ету. Ол ортақ мақсатқа жету үшін әрекеттерді үйлестіруді, шешім қабылдауды, ресурстарды бөлуді және нәтижені бақылауды қамтиды.

Негізгі идея

Басқару — тек әкімшілік әрекет емес; ол адамдардың өзара байланысын реттейтін және ұйымды мақсатқа бағыттайтын үздіксіз үдеріс.

Тарихи бастаулар: басқарудың ерте тәжірибелері

Басқаруды жетілдіру үшін мыңдаған жылдар бойы үздіксіз еңбек пен ұйымдастырушылық ізденіс қажет болды. Ежелгі дәуірдің өзінде басқару практикасы қалыптасқанын жазба деректер айғақтайды.

Ежелгі Месопотамия мен Мысыр

Біздің заманымызға дейінгі үшінші мыңжылдықтағы сазбалшық тақташаларда коммерциялық келісімдер мен заңдарға қатысты мәліметтер сақталған. Бұл — басқару тәжірибесінің ерте кезеңде-ақ болғанының дәлелі. Көне мысырлықтар да басқару туралы жазбаша ескерткіштер қалдырған.

Птаххотеп өсиеті: басшы әдебі

Ежелгі кеңес, бүгінгі мағына

Птаххотептің шамамен 4 мың жыл бұрын жазылған өсиеттерінде қазіргі басшылар үшін де құндылығын жоғалтпаған қағидалар бар: басшы байсалды болуы керек; өтінішпен келген адам ойын толық айтып болғанша сөзін бөлмеу қажет; кейде адамға ең керегі — мәселені бірден шешуден бұрын ішіндегі күйзелісті сыртқа шығарып, ойды ретке келтіру.

Көне Грекия: еңбек бөлінісі мен басқару

Еңбекті басқару мәселесіне көне гректер де мән берді. Платон еңбек бөлінісінің және жұмыс түрлеріне қарай маманданудың қажеттігін атап өтті. Сократ басқаруды мемлекетті, еңбекті, сауданы, әскерді басқару секілді іс-әрекеттің ерекше саласы деп қарастырып, «дұрыс адамды өз орнына қою» және тапсырманың орындалуын талап ету идеясын қолдады.

Көне Үнді ойшылдары және «данда-нити»

«Арташастра» трактатында (б.з.д. IV—III ғғ.) шаруашылық пен басқаруға қатысты маңызды пікірлер келтіріледі: дұрыс пен бұрысты, заңды мен заңсызды, пайда мен зиянды ажырату, басқару шешімдерінің салдарын бағалау. Кейбір шығыс дәстүрлерінде басқару күш қолданумен байланыстырылып, санскритте басқару өнері «данда-нити» деп аталған (мағынасы — «таяқпен басқару»). Дегенмен, шығыс ойшылдары бағыныштыларды көтермелеудің маңызын да ерекше атап өткен.

Ресейдегі реформалар және өндірісті басқару

Ресейде елді және өндірісті басқару идеялары І Петр дәуірінде айқын көрінді. Ол мемлекеттік билікті күшейтіп, терең экономикалық реформалар жүргізді. Сонымен бірге төрешілдіктің (әкімшілік жүйенің) қалыптасуына «рангтар» туралы түсініктер ықпал етті.

Өнеркәсіптік революция: басқарудың жаңа міндеттері

XVIII ғасырдағы өнеркәсіптік революция ірі кәсіпорындардың пайда болуына жол ашты: қолөнер шеберлерінің орнын көбіне жалдамалы жұмысшылар басты. Осы жағдай фабрикадағы еңбек бөлінісін, өндірістік бақылауды, тәртіп пен жоспарлауды жүйелеуді талап етті. Ағылшын саяси экономиясының өкілдері А. Смит пен Д. Рикардо жаңа өндірістік жағдайларда басқаруға ерекше көңіл бөлді.

Роберт Оуэн: моральдық ынталандыру мысалы

Роберт Оуэн еңбек өнімділігін арттыруда моральдық ықпалдың күшін қолданды: адамдардың өзгелерден кем болғысы келмейтінін ескеріп, өндірісте жарыс ұйымдастырды. Үздік жұмысшылардың станоктарына қызыл, орташа көрсеткішке — көк, төмен көрсеткішке — сары лента тағылды. Бұл қарапайым тәсіл әлеуметтік-психологиялық ынталандырудың ерте үлгісі ретінде назар аударады.

Басқару дамуының негізгі тарихи кезеңдері

Басқарудың теориясы мен тәжірибесінің дамуында бірнеше ірі кезеңді бөлуге болады:

1

Ерте кезең

Б.з.д. 9–7 мың жылдықтан XVIII ғасырға дейін.
2

Индустриялық кезең

1776–1890 жылдар.
3

Жүйелеу кезеңі

1856–1960 жылдар.
4

Ақпараттық кезең

1960 жылдан қазіргі уақытқа дейін.

Басқару тәжірибе ретінде өте ежелгі болғанымен, ғылым және зерттеу саласы ретінде салыстырмалы түрде жаңа құбылыс. ХХ ғасырға дейін басқару ғылымы жүйелі әрі жан-жақты зерттеу нысаны ретінде толық қалыптасып үлгермеді.

Ғылыми басқару мектебі: тиімділікті өлшеу және стандарттау

Қазіргі басқару теориясының дамуы ғылыми басқару мектебінің өкілдері — Ф. Тейлор, Ф. және Л. Гилбреттер, Г. Гант, Г. Эмерсон, Г. Форд еңбектерімен тығыз байланысты.

Ф. Тейлор: ғылыми ұйымдастырылған еңбек

Ф. Тейлор ғылыми басқаруды уақыт пен міндетті зерттеу, қызметкерлерді ұдайы сұрыптау және баулу, ақшалай ынталандыру арқылы дамытуға күш салды.

Қызметкерлерді ғылыми негізде іріктеу және оқыту;
Еңбекті мамандандыру;
Еңбекақыда ынталандыру жүйесін қолдану;
Жауапкершілікті әділ бөлу және күшейту.

Гилбреттер: қимыл-қозғалысты талдау

Л. және Ф. Гилбреттер микрохронометрді қолдана отырып, еңбек өнімділігін арттыру үшін әр операциядағы қозғалыстарды және уақыт шығынын зерттеді. Бұл тәсіл үдерісті ұсақ қадамдарға бөліп, артық әрекеттерді қысқарту идеясын күшейтті.

Г. Эмерсон: өнімділіктің 12 қағидасы

Г. Эмерсон кәсіпорынды басқаруда «Өнімділіктің 12 қағидасын» ұсынды. Төмендегі тармақтар соның негізгі өзегін көрсетеді:

Айқын әрі дәл тұжырымдалған мақсат;
Әр жаңа үдерісті мақсатпен байланыстыра талдау;
Білікті кеңес және кәсіби құзырет беделі;
Ереже мен тәртіпке бағыну;
Әділ қатынас және сенімді есеп;
Жедел басқару, кестелер мен көрсеткіштер;
Уақыт, күш және шығындарды үйлестіру;
Жазбаша нұсқаулар мен стандарттарды қолдану;
Өнімділік үшін сыйақы төлеу.

Эмерсон өндіріс пен басқаруда күрделі міндеттерді шешу үшін жүйелі әрекеттердің қажет екенін және «рационалдау» (ұтымдандыру) ұғымының маңызын алғашқылардың бірі болып кең талқылады.

Г. Форд: ағымдық өндіріс және үздіксіз жетілдіру

Г. Форд Тейлор идеясын өндірісті ұйымдастыруда дамыта отырып, үдерістерді дәл есептеу мен жоспарлауды, ресурстарды алдын ала әзірлеуді, стандартты технологиялар мен механизмдерді қолдануды және өндірісті үздіксіз жетілдіру жолдарын іздестіруді басқарудың маңызды қағидалары ретінде көрсетті.

Әкімшілік (классикалық) мектеп: ұйымды басқару қағидалары

Ғылыми басқару мектебі көбіне төменгі буындағы еңбек өнімділігіне мән берсе, әкімшілік мектеп басқаруды тұтас ұйым деңгейінде жетілдіруге, әкімшілік қызметті ұйымдастыру қағидаларын жасауға бағытталды. Бұл бағытта басқару — мақсатқа жетуге мүмкіндік беретін әкімшілік әдістер мен қағидалардың жүйесі ретінде қарастырылды.

А. Файоль: басқарудың функциялары және 14 қағида

А. Файоль әкімшілік етуді басқарудың маңызды бөлігі деп қарап, ұйым қызметін жоспарлау, басшылық ету, үйлестіру және бақылау арқылы жүйелеуді ұсынды. Ол тәжірибеде кең қолданылған басқарудың 14 қағидасын қалыптастырды, соның ішінде:

Жауапкершілік пен тәртіп;
Басшылық бірлігі және иерархия;
Жеке және жалпы мүдделердің үйлесімі;
Әділеттілік және ынта;
Қызметкерлер тұрақтылығы және орталықтандырудың өлшемі.

Л. Урвик: әкімшілік элементтері және ұйым құрылымы

Л. Урвик Файоль қағидаларын дамыта отырып, әкімшілік қызметтің негізгі элементтері ретінде жоспарлау мен ұйымдастыруды, басшылық пен үйлестіруді, есеп беруді және бюджет жасауды атады. Ол ұйым тиімділігін арттыру үшін бақылау өрісі мен құрылым сәйкестігін, мамандандыруды, қызмет айқындығын, жауапкершілік шегін нақты белгілеуді маңызды деп көрсетті.

М. Вебер: бюрократиялық жүйенің қағидалары

М. Вебер ұйымдардағы билік сипатын зерттеп, басқаруды ұйымдастырудың типтерін талдады. Ол бюрократиялық жүйенің негізгі қағидаларын айқындады:

1 Нақты еңбек бөлінісі;
2 Басқару деңгейлерінің иерархиясы;
3 Ресми ережелер мен стандарттар жүйесі;
4 Әлеуметтік қашықтық және әділеттілік қағидалары;
5 Жұмысқа қабылдауда қатаң талаптар мен іріктеу.

Қазіргі түсініктемелер: басқару — үздіксіз ықпал ету үдерісі

Анықтамалар және объектілер

Басқару — адамдардың, әлеуметтік топтардың және қауымдастықтардың әртүрлі объектілерге, қоршаған ортадағы үдерістерге, сондай-ақ адамдар арасындағы қарым-қатынастарға белгілі бір бағыт беру және алдын ала қойылған нәтижелерге жету мақсатымен саналы түрде ықпал ету (Райзберг Б.А., 2003).

П. Друкердің пайымдауынша, басқару — ұйымдастырылмаған жұртты тиімді, мақсатқа бағытталған және өнімді топқа айналдыратын айрықша қызмет түрі.

Басқару объектілері қандай болуы мүмкін?

Қоғам, мемлекет, экономика, әлеуметтік үдерістер, ұйымдар, өндірістік ұжымдар, үй шаруашылықтары, аймақтар мен салалар — бұлардың бәрі әлеуметтік-экономикалық жүйелер. Сонымен бірге биологиялық, табиғи және техникалық жүйелер де басқару объектісі бола алады: табиғи орта, көлік, техникалық құралдар, ресурстар, әртүрлі құбылыстар мен үдерістер.

Ерекшеліктері әртүрлі болғанымен, оларды басқару жалпыға ортақ заңдар мен принциптерге, ережелер мен әдістерге сүйенеді.

Субъект, объект және кері байланыс

Қандай да бір объектіні мақсатқа сай саналы басқару үшін басқару жүйесі құрылады: басқарушы жүйе (субъект) және басқарылатын жүйе (объект). Субъект объектіге тапсырмалар мен әмірлер түрінде басқарушы ықпалдар жібереді. Кері байланыс арқылы объектінің жай-күйі және тапсырмалардың орындалу нәтижелері туралы ақпарат қайта түседі. Қажет болған жағдайда басқарушы ықпалдар түзетіліп, реттеу жүргізіледі.

Үздіксіз айырбас

Сыртқы орта, басқару субъектісі және басқару объектісі арасында ақпарат пен ресурстардың үздіксіз алмасуы жүреді. Сондықтан сыртқы ортадағы өзгерістерді тұрақты бақылау және басқарудың сол өзгерістерге тең жауап беруі шешуші мәнге ие.

Басқару ғылымы зерттеу объектісінің ерекшелігіне қарай әдістемелік тәсілдерді айқындайды, белсенді ықпал ету әдістерін қалыптастырады және үдерістерді алдын ала көру мен болжау құралдарын дамытады (Кнорринг В.И., 1999).

Басқару: ғылым және өнер

Басқару — маңызды ғылым ғана емес, адамзат тарихы бойы үздіксіз дамып келе жатқан күрделі өнер. Тәжірибеде қабылданатын басқарушылық шешімдердің бәрін толықтай ғылыми негізде дәлелдеу әрдайым мүмкін бола бермейді: көп жағдайда шешімдер ақпарат пен уақыт тапшылығы жағдайында қабылданады және басшының түйсігі мен тәжірибесіне сүйенеді.

Қорытынды ой

Күшті басқарушы — бір мезетте зерттеуші де, талдаушы да, ұйымдастырушы да: ол белгісіздік жағдайында жауапкершілігі жоғары, дәл әрі уақтылы шешім қабылдай алатын шығармашыл тұлға.