Қазақша рефераттар

Өсетін және шекті шығындар мен табыстар - өнімнің қосымша партиясын дайындау мен сату нәтижесінде пайда болған қосымша шығындар

Шығындарды шешім қабылдау мен жоспарлау үшін жіктеу

Бухгалтерлік басқару есебінің негізгі мақсаты — басқарушылық шешімдер қабылдауға, яғни келешекке арналған шешімдерді негіздеуге қажетті ақпаратты ішкі пайдаланушыларға уақтылы әрі түсінікті түрде ұсыну. Сол үшін күтілетін шығыстар мен кірістер туралы әртүрлі деректер беріліп, шығындар бірнеше белгілер бойынша жіктеледі.

Шешім қабылдау мен жоспарлау тұрғысынан шығындар

Негізгі жіктеу бағыттары

  • Өндіріс (сату) көлеміне тәуелділігіне қарай: өзгермелі, тұрақты, шартты-тұрақты (жартылай өзгермелі).
  • Бағалауда есепке алынуына қарай: есепке қабылданатын және қабылданбайтын.
  • Уақыт факторына қарай: қайтарылмайтын (өткен кезең) шығындар.
  • Балама таңдауға байланысты: жүктелген шығындар (мүмкіндікті жоғалту, пайдаланылмаған пайда).
  • Жоспарлау деңгейіне қарай: жоспарланатын және жоспарланбайтын.
  • Қосымша көлем әсеріне қарай: өсетін және шекті шығындар (сондай-ақ өсетін және шекті табыстар).

Өзгермелі шығындар

Өзгермелі шығындар өндіріс көлемі өзгерген кезде пайда болады және көлемге тікелей, пропорционалды түрде өзгереді. Мұндай шығындар өнімнің өзіндік құнын айқындауда маңызды, өйткені нарық үшін өнімнің бағасы және оны тұтынуға кететін шығындар шешуші мәнге ие.

Өндірістік өзгермелі шығындарға мысалдар

  • Материалдық шығындар
  • Еңбекті өтеуге байланысты тікелей шығындар
  • Қосалқы материалдар
  • Сатылатын жартылай өнімдерге кеткен шығындар

Өндірістік емес өзгермелі шығындарға мысалдар

  • Дайын өнімді тұтынушыға тиеу үшін буып-түю, орау шығыстары
  • Сатып алушы өтемейтін көлік шығыстары
  • Делдалға тауар сатқаны үшін комиссиялық сыйақы

Бұл шығындар, әдетте, сатылым көлеміне тікелей тәуелді.

Тұрақты шығындар

Тұрақты шығындар белгілі бір уақыт кезеңінде өндіріс ауқымы өзгерсе де, жалпы сомасы бойынша айтарлықтай өзгермейді. Оларға, мысалы, жалға алу төлемдері, жарнама шығыстары, негізгі құрал-жабдықтардың амортизациясы және басқа да ұқсас шығындар жатады.

Жартылай өзгермелі (шартты-тұрақты) шығындар

Жартылай өзгермелі шығындар құрамында тұрақты да, өзгермелі де бөлік болады. Мысалы, материалдық-техникалық қамтамасыз етуге байланысты шығындардың бір бөлігі жоспарланған (тұрақты) түрде алдын ала бекітіледі, ал бір бөлігі өндіріс көлеміне тікелей тәуелді болып өзгереді. Сонымен қатар кейбір шығындар өндіріс көлеміне қарамастан белгілі бір деңгейде міндетті түрде жүзеге асады.

Қайтарылмайтын шығындар (өткен кезең шығындары)

Қайтарылмайтын шығындар — бұрын қабылданған шешімдердің нәтижесінде пайда болып, өткен кезеңде қалыптасқан және болашақта жаңа басқарушылық шешімдер арқылы өзгертілмейтін шығындар. Шешім қабылдау барысында қайтарылмайтын шығындарды және есепке алынбайтын шығындарды бір-бірінен ажырата білу маңызды.

Жүктелген шығындар (мүмкіндікті жоғалту)

Жүктелген шығындар баламалы әрекеттердің бірін таңдағанда екіншісінен бас тартуға байланысты туындайтын жоғалған мүмкіндікті сипаттайды. Яғни бұл — кәсіпорынның пайдаланбай қалған пайдасы.

Мысал

Кәсіпорын үш ауысымда толық қуатымен жұмыс істеп, айына 5 млн теңге көлемінде тапсырыс орындайды. Көтерме сатып алушы қосымша айлық тапсырыс ұсынады, оны орындау үшін 6 млн теңге қосымша өзгермелі шығын қажет.

Тапсырысты қабылдау кәсіпорынның бұрынғы 5 млн теңге табысынан бас тартуын білдіреді. Демек, шарттың ең төменгі бағасы 11 млн теңгеден (5 + 6) кем болмауы тиіс.

Бұл тәсіл ресурстар шектелген жағдайда ғана өзекті. Егер кәсіпорында бос қуат болса, жүктелген шығындар туындамайды.

Жоспарланатын және жоспарланбайтын шығындар

Жоспарланатын шығындар

Мөлшерлеу, норматив, лимиттеу және смета негізінде белгілі бір өндіріс көлеміне алдын ала есептелетін шығындар. Олар өнімнің жоспарлы өзіндік құнына жатады.

Жоспарланбайтын шығындар

Жоспарлы өзіндік құн шегінен шығатын, нормативтен тыс қосымша шығындар. Олар өнімнің нақты өзіндік құнына әсер етеді.

Өсетін және шекті шығындар мен табыстар

Өсетін (инкременттік) және шекті шығындар өнімнің қосымша партиясын өндіру және сату нәтижесінде туындайтын қосымша шығындарды көрсетеді. Бұл шығындарға тұрақты шығындар кіруі де, кірмеуі де мүмкін: егер қабылданған шешімге байланысты тұрақты шығындар өссе, онда олар өсетін шығындарға қосылады; ал өзгермесе — өсетін тұрақты шығындар нөлге тең.

Дәл осындай логиканы басқару есебінде табыстарды талдауда да қолдануға болады (өсетін және шекті табыстар).

Бақылау мен реттеу мақсатындағы шығындар жіктемесі

  • Реттелетін және реттелмейтін
  • Тиімді және тиімсіз
  • Норма шегіндегі және нормадан ауытқыған
  • Бақыланатын және бақыланбайтын

Реттелетін және реттелмейтін шығындар

Жауапкершілік орталықтары бойынша тіркелетін шығындар мен табыстар сол орталық менеджерінің ықпал ету деңгейіне қарай жіктеледі. Реттелетін шығындар — сомасы менеджердің әрекетіне байланысты өзгеруі мүмкін шығындар.

Жалпы кәсіпорын бойынша шығындардың басым бөлігі реттелетін болуы мүмкін, алайда әр орындаушы барлық шығындарға бірдей әсер ете алмайды. Егер белгілі бір атқарушы шығын деңгейін реттей алса немесе оған елеулі ықпал етсе, онда бұл шығындар сол орындаушы үшін реттелетін болып саналады.

Жағдайлық түсіндіру

Мысалы, кәсіпорын әкімшілігі өндірістік қорларды сатып алуды, персоналды жұмысқа қабылдауды реттей алады, ал өндірістік бөлім басшысы мұндай шешімдерге ықпал ете бермейді.

Егер өндіріс цехында материалдың артық жұмсалуы еңбек тәртібін немесе технологиялық тәртіпті бұзудан болса, ол цех бастығы үшін бақыланатын (және реттелетін) шығын ретінде қаралады. Ал артық жұмсау келіп түскен материалдың сапасының төмендігінен туындаса, онда бұл шығын цех бастығы үшін реттелмейтін болып танылады және жауапкершілік жабдықтау бөліміне жүктеледі.

Тиімді және тиімсіз шығындар

Тиімді шығындар өнім өндіруге бағытталып, өткізу нәтижесінде табыс алуға мүмкіндік береді. Ал тиімсіз шығындар өнім өндірілмейтін немесе сапасыз нәтиже туындайтын жағдайлардан пайда болып, табыс әкелмейді. Бұған, негізінен, ақау, іркіліс, материалдарды бүлдіру және басқа да жоғалтуларға байланысты шығындар жатады.

Норма шегіндегі және нормадан ауытқыған шығындар

Бөлімшенің жұмыс тиімділігін бағалау үшін нақты шығындарды нормативтік (сметалық) шығындармен салыстыру кеңінен қолданылады. Сметалық және нақты шығындар арасындағы айырма нормативтік (сметалық) шығындардан ауытқу деп аталады.

Практикада реттелетін шығындарды терең талдау қажет болуы мүмкін: мысалы, негізгі өндіріс жұмысшыларының еңбекақысын, жұмысшылар санаттары бойынша еңбекті ұйымдастыруды, негізгі материалдарды және әртүрлі өнім типтері үшін қолданылатын материал түрлерін бөлек-бөлек талдау орынды.