Батый иеліктері құрамына оңтүстік - шығыста Солтүстік хорезм мен Сырдың төмен жағындағы жерлер енді

Татар-монғол тайпаларының саяси тұрғыдан басын біріктіріп, монғол феодалдық мемлекетінің негізін қалаған тұлға — Темүжин. Ол 1155 жылы ірі ноян Есугей баһадүрдің отбасында дүниеге келді. Ер жеткен соң Темүжин монғолдың негізгі тайпаларын өз қол астына біріктірді.

1206 жылы көктемде Онон өзені бойында Темүжинді қолдаған монғол ақсүйектері құрылтай өткізіп, оны Шыңғыс хан деген атпен монғол ұлысының әміршісі деп жариялады.

Шыңғыс хан мемлекетті әскери-ұйымдастыру қағидаларына сүйеніп құрды. Елдің жері мен халқы үш ірі әскери-әкімшілік округке бөлінді:

• оң қанат (барунғар),
• сол қанат (жоңғар),
• орталық (гол).

Әр округте он мың адамнан тұратын бірнеше түмен болды. Түмендер өз кезегінде мыңдық, жүздік, ондық бөлімдерге бөлінді.

1207–1208 жылдардың қысында Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошы Енисей қырғыздарын және Сібірдің оңтүстігіндегі басқа да «орман халықтарын» бағындырды.

1208–1209 жылдары монғол әскерлері тұтқиылдан шабуыл жасап, танғұттардың Си Ся мемлекетін күйретті. Шыңғыстың қаһарынан ыққан Шығыс Түркістан аймағындағы ұйғырлар монғолдарға өз еркімен бағынды.

1211 жылы Шыңғыс хан әскері Солтүстік Қытайға бет алды. 1215 жылы олар Цзинь мемлекетінің астанасы Чжундуды (Пекин) алды. Қытайда монғолдар сол дәуірдің соғыс техникасымен танысып, қамал бұзатын машиналар мен оны қолдана білетін мамандарды пайдалану арқылы жауынгерлік қуатын күшейтті.

Осылайша Шыңғыс хан Шығыс Еуропа мен Алдыңғы Азияға апаратын негізгі кеңістік — Қазақстан мен Орта Азияны жаулап алуға дайындалды. Ол мұсылман көпестері мен босқындар арқылы мәлімет жинап, жорықты Жетісу арқылы жүргізуді көздеді.

Жеке жауы саналатын найман ханы Күшлік билігін талқандап, бай қалалары бар Жетісуды бағындыру үшін Шыңғыс хан Жебе ноян бастаған әскер жіберді. Жетісу елеулі қарсылықсыз алынды.

Жетісу бағындырылған соң, Шыңғыс ханға Мәуереннахрға және сол кезеңде Орта Азияны билеген Хорезм мемлекетіне қарсы жол ашылды. Орта Азияны бағындыруға шамамен 150 мың адамдық қол аттандырылды.

Монғолдар Отырарға таяғанда, әскер бірнеше бағытқа бөлінді: Шағатай мен Үгедей бастаған түмендер Отырарды қоршауға қалдырылды; Жошы бастаған өзге бір шоғыр Сыр бойымен төмен қарай беттеді; үшінші шоғырға Сырдарияның жоғарғы ағысы бойындағы қалаларды бағындыру тапсырылды. Шыңғыс хан ұлы Төлеймен бірге Бұхараға қарай жүрді.

Хорезм шахы Мұхаммед монғолдарға қарсы тұруға даяр емес еді: ол әскери күшін қалаларға бөліп орналастырды. Бұл монғолдарға әр қаладағы шағын гарнизондарды біртіндеп талқандауға мүмкіндік берді.

Отырар құлағаннан кейін Шағатай мен Үгедейдің әскері Шыңғыс ханға қосылды. Осы кезеңде Сыр бойындағы бірқатар қалалар, соның ішінде Сығанақ та ерлікпен қорғанды.

1220 жылғы 4 сәуірде монғолдар Жентті алды. Сыр бойындағы қалалар жеңілген соң, монғол әскері Орта Азияның ішіне енді. Бұхара, Самарқанд, Үргенш үлкен қарсылықпен алынды. 1219–1221 жылдары Шыңғыс хан әскері Орта Азияны ойрандады.

1221 жылдың көктемінен бастап соғыс Хорасан, Ауғанстан және Солтүстік Үндістан жеріне ауысты. Жебе мен Сүбедей нояндар басқарған 30 мыңдық жасақ Солтүстік Иранды басып алып, 1222 жылы Кавказға кірді. Монғолдар аландарды, қыпшақтарды және Қалқа өзені бойындағы орыс жасақтарын жеңіп, 1224 жылы Дешті Қыпшақ даласы арқылы Ертістегі ордаға қайтып оралды.

1219–1224 жылдардағы шапқыншылық нәтижесінде Қазақстан мен Орта Азия Шыңғыс империясының құрамына кірді. Шыңғыс хан жаулап алынған жерлерді ұлдарына бөліп берді:

Осылайша Қазақстан аумағы үш ұлыстың құрамына енді: далалық бөлігінің басым бөлігі — Жошы ұлысына, оңтүстік және оңтүстік-шығыс өңірлер — Шағатай ұлысына, Жетісудың солтүстік-шығыс бөлігі — Үгедей ұлысына қарады.

1227 жылы Шыңғыс хан қайтыс болды.

1235 жылы Қарақорымда өткен монғол ақсүйектерінің құрылтайы Шығыс Еуропаға жаңа жорық жасауға шешім қабылдады. Бұл жорықты Жошының ұлы Батый (Бату) басқарды. Батый әскері бағынышты тайпалардың өкілдерінен құралды, ал басқару қызметтерін монғол феодалдары иеленді.

1236 жылы Батый Камадағы Булғарияны, мордваларды талқандады. 1237–1240 жылдары орыс жеріне басып кіріп, Рязань, Мәскеу, Владимир маңында ауыр шайқастар жүргізді. 1240 жылдың күзінде Киев алынды. Монғолдар Польша, Венгрия, Чехия жерін де ойрандады.

Нәтижесінде көшпенді империяның шекарасы батыста Днестрге, шығыста Ертіске, оңтүстікте Солтүстік Кавказға дейін жетті. Батый иеліктеріне оңтүстік-шығыста Солтүстік Хорезм мен Сырдың төменгі бойы да кірді. Орыс кінәздіктері Батыйға тәуелді бодан болды.

Орыс жылнамаларында бұл аса ірі мемлекет Алтын Орда деп аталды. Бастапқыда ол Шыңғыс хан империясының ұлыстарының бірі еді, кейін біртіндеп дербестене түсті.

Алтын Орданың этникалық құрамы біркелкі болған жоқ. Отырықшы аймақтарда Еділ бұлғарлары, қала қыпшақтары, орыстар, армяндар, ежелгі хазарлар, хорезмдіктер өмір сүрді. Далалық өңірде қыпшақ, найман, қоңырат, арғын, алшын, керей, дулат, үйсін және басқа тайпалар мекендеді. Кейбір монғол тайпалары Дешті Қыпшақ пен Еділ бойына қоныс аударып, уақыт өте келе жергілікті халықпен сіңісіп кетті.

Алтын Орданың орталық аймағы — Еділ бойы (қазіргі Саратовтан Астраханьға дейін). Астанасы әуелі Сарай-Бату, кейін Сарай-Берке (Сарай әл-Жадид) болды. Кейін Сарайшық қаласы кіші астана қызметін атқарды. Негізгі әскери күш — қыпшақтар.

Ірі хандардың қатарында: Батый (1241–1256), Берке (1257–1266), Мөңке-Темір (1266–1280), Төде-Мөңке (1280–1287), Төле-Бұқа (1287–1291), Тоқа (1291–1312), Өзбек (1312–1342), Жәнібек (1343–1357) болды.

Алтын Орда Батыс Еуропамен, Мысырмен, Кіші Азиямен, Үндістанмен және Қытаймен сауда жасады. Өзбек хан тұсында ислам мемлекеттік деңгейде үстем дінге айналды.

Мемлекеттік құрылыс әскери негізде болды: шет аймақтарда әскери-әкімшілік билік жүргізді. Қарулы күштер оң қол мен сол қолға бөлініп, оларды ханзадалар — оғландар, түменбасы, мыңбасы, жүзбасы, онбасы басқарды. Қалалар мен бағынышты аймақтарды бақылау үшін даруғабектер мен басқақтар тағайындалды.

Алтын Орда ішінде азаттық күрестер де, феодалдардың өзара қақтығыстары да күшейді. 1238 жылы Бұхарада қолөнерші Махмұд Тараби бастаған көтеріліс болып, он мыңға жуық монғол жауынгері қаза тапты. Алайда осы шайқаста Махмұд Тараби де мерт болып, көтеріліс басып-жаншылды.

1240–1241 жылдары және 1270 жылы Кама булғарлары көтерілді. 1377 жылы Мәскеудің ұлы кінәзі Дмитрий мен Суздаль–Нижегород кінәздігінің әскері Қазанға жорық жасады. 1378 жылы орыс жасақтары Вожа өзені бойында татарлардың шабуылын тойтарды.

Бұл кезеңде Жошы ұлысы бір-біріне тәуелсіз, өзара жауласқан бірнеше аймаққа бөлінді:

• Алтын Орда (Мамай ұлысы) — Еуропа мен Ресей, Украина мен Қырым аймағында;
• Ноғай Ордасы (Ноғай ұлысы) — Батыс Қазақстан, Башқұртстан, Татарстан және Еділ бойында;
• Көк Орда (Шайбани ұлысы) — Орал өңірі мен Сібір аймақтарында;
• Ақ Орда (Орыс хан ұлысы) — Ертіс пен Сарыарқа даласында.

Қазақ халқының тарихына тікелей қатысы бар мемлекеттер ретінде, әсіресе Ақ Орда мен Ноғай Ордасын атауға болады. Ал Шайбани әулетінің ұрпақтары кейінірек Өзбекстан аумағына орнықты.

1380 жылы Алтын Орда ханы Мамай орыс жеріне үлкен әскермен аттанды. Орыс кінәздіктерінің біріккен күштері Куликово даласында (Непрядва өзені бойында) Мамай әскерін 1380 жылғы 8 қыркүйекте жеңді.

1391 және 1395 жылдары Ақсақ Темір Алтын Ордаға екі рет ауыр соққы беріп, мемлекеттің әлсіреуін жеделдетті. XV ғасырдың басында Тоқтамыс хан мен Едіге бидің өзара тартысы ішкі іріткі салды. XV ғасырдың бірінші жартысында Қазан, Қырым сияқты иеліктер бөлініп шықты. 1480 жылы орыс кінәздіктері толық тәуелсіздік алды.

Жошы ұлысының орнына келген, далалық басқару дәстүрлерін едәуір сақтап қалған ірі мемлекеттердің бірі — Қазақ хандығы. Кейін XVI ғасырда Қазақ хандығы Алтайдан Еділге дейінгі аумақтарды иемденіп, бұрынғы Жошы ұлысының кеңістігінде ықпалын күшейтті.

Шапқыншылықтар кезеңінде Монғолия далаларынан келген кейбір тайпалар жаңа жерлерге қоныс аударды. Батыс және Солтүстік Қазақстанға маңғыттар, төлеңгіттер, төрелер, қияттар келді. Уақыт өте монғолдар түркітілдес халықпен сіңісіп, жергілікті тілде сөйлей бастады.

Жошы ұлысында жаулап алынған өңірлер уәкілдер — даруғашылар мен тамғашылар арқылы басқарылды. Дәстүр бойынша, тек Шыңғыс ұрпағынан тараған «ақсүйек төрелердің» өкілі ғана хан бола алатын. Алтын Орда құлағаннан кейін де Шыңғыс әулетінен тараған сұлтандар билік жүргізу құқығын сақтап қалды.

Қазақстан жерінде Шыңғыс ханның құқық нормалары — «Яса» енгізілді. Соған сәйкес, жергілікті халық соғысқа қатысу үшін әрбір 10 үйден бір жауынгер беруге тиіс болды.