Дивизионалдық ұйымдастырылу құрлымы
Банктердің ұйымдастырылу құрылымы: мәні және таңдаудың маңызы
Кез келген банктің ұйымдастырылу құрылымы — таңдап алынған стратегияның мақсаттарына жетудегі шешуші құрамдас бөлік. Банктің тұтас қызметі оның қалай ұйымдастырылғанына, басқару субъектісі мен объектісі арасындағы байланыстардың қаншалықты дұрыс құрылғанына тікелей тәуелді.
Сондықтан банк қызметін айқындайтын сыртқы және ішкі факторларға, сондай-ақ стратегиялық мақсаттарға сәйкес келетін құрылымды таңдау қазіргі банктер үшін өзекті мәселе болып отыр. Банктер әртүрлі нарықтық жағдайда жұмыс істейді, қызмет түрлерін ұсынады және әрқилы стратегиялық міндеттер қояды. Демек, олардың құрылымдары да сан алуан болады.
Негізгі ой
Әмбебап, барлық жағдайға бірдей сай келетін құрылым жоқ. Құрылым — өзгермелі элемент, ол ұйым мақсаттарына үнемі сәйкестендіріліп отыруы тиіс.
Тәжірибелік міндет
Бөлімшелер жұмысының үйлесімділігі, басқарудың тиімділігі және клиент қажеттіліктерін барынша қанағаттандыру — дұрыс құрылым таңдаудың нәтижесі.
Шектеу
Нарық тұрақсыз болған жағдайда артық бюрократия икемділікті төмендетуі мүмкін; ал тым икемділік бақылауды әлсіретуі ықтимал.
Банк құрылымдарының негізгі топтары
Банктердегі ұйымдастыру тәсілдерін шартты түрде үш ірі топқа біріктіруге болады: бюрократиялық қағидаға негізделген құрылымдар, дивизионалдық (бөлімшелік) тәсілдер және өзгермелі ортаға бейімделген адаптивтік құрылымдар. Әр топ белгілі бір жағдайларда тиімді, әрі әрқайсысының өзіндік артықшылықтары мен шектеулері бар.
Бюрократиялық құрылымдар
Еңбектің нақты бөлінуі, жауапкершіліктің айқын шектелуі, рәсімдердің тұрақтылығы және кадрларды кәсіби іріктеу қағидаларына сүйенеді.
Дивизионалдық құрылымдар
Нарық өзгерісі, бәсекенің күшеюі, технологиялардың жаңаруы және банктің іріленуі жағдайында өнім, клиент немесе аймақ бойынша басқаруды күшейтеді.
Адаптивтік құрылымдар
Сыртқы өзгерістерге жедел жауап беруге бағытталады: жобалық, матрицалық тәсілдер және конгломераттық модельдер арқылы икемділікті арттырады.
Бюрократиялық қағидаға негізделген ұйымдастырылу
ХХ ғасырдың басында неміс социологі Макс Вебер бюрократияны ұйым құрудың «идеалдық моделі» ретінде сипаттаған. Бұл ұстаным ұйым ішінде басқару буындарының орнықты жұмысын, еңбектің нақты бөлінуін, әр қызметкер міндетінің қатаң шектелуін және кәсіби кадрларды іріктеуді көздейді. Мұндай талаптар көптеген ұйымдар үшін дағдыға айналып, бүгінде де қолданылып келеді.
Функционалдық құрылым
Банк қызметін жеке функцияларға бөледі: операцияларды басқару, маркетинг, бухгалтерлік есеп пен есеп беру, шаруашылық қызмет және т.б. Жүктеме артқан сайын қосымша бөлімшелер ашылуы мүмкін.
Көбіне тұрақты ортада, бір қызмет түріне терең маманданған шағын банктерге тән. Нарық құбылмалы болғанда бұл модельдің шектеулері айқындалады.
Дивизионалдық негіз
Ірі банктерде басқаруды жеңілдету үшін өнім түрлері, клиент топтары немесе аймақ бойынша ұйымдастыруды күшейтеді. Бұл тәсіл басқаруды нақты нәтижеге жақындатады.
Халықаралық нарық құрылымдары
Шетелдік нарықтардың ерекшеліктеріне бейімделген басқару тетіктерін талап етеді: реттеуші талаптар, тәуекелдер, өнім стандарттары және операциялық модель әр елде әртүрлі болуы мүмкін.
Дивизионалдық ұйымдастырылу: өнім, клиент және аймақ бойынша басқару
Нарық шарттарының жиі өзгеруі, бәсекенің күшеюі, банктік технологиялардың дамуы және банктердің іріленуі дивизионалдық құрылымды қолдану қажеттілігін арттырды. Яғни, басқаруды ұсынылатын өнімдер түрі, тұтынушылар тобы немесе аймақтық белгі бойынша ұйымдастырудың маңызы өсе түсті.
Өнімге бағытталған модель
Клиенттерге банк өнімдерінің кең ауқымын ұсынатын банктерде кең тараған. Басқару нақты өнім бағытындағы мамандар құзыретіне шоғырланып, стандарттарды көтеруге және жаңа өнімдер әзірлеуге мүмкіндік береді.
Клиентке бағытталған модель
Әртүрлі клиент сегменттеріне (жеке тұлғалар, шағын бизнес, корпорациялар және т.б.) қызмет көрсету процесін дербестендіреді және сатылым мен сервисті клиент логикасына сай құрады.
Аймақтық модель
Филиалдық желісі кең банктер үшін тиімді: жергілікті нарық ерекшеліктері, клиент мінез-құлқы және өңірлік бәсеке ескеріледі.
Көтерме (корпоративтік) клиенттермен жұмыс істеудегі ұйымдастыру үлгілері
Корпоративтік клиенттерге қызмет көрсетуде банктер жиі қолайлы ұйымдық модель іздейді. Тәжірибеде келесі үлгілер қолданылады:
- Бөлімшені басқару негізіндегі модель
- Ірі корпорацияларға қызмет ететін бөлімшелерге негізделген модель
- Шоттарды жүргізуге жауапты қызметкерлерге негізделген модель
- Өнім бойынша менеджерлерге негізделген модель
- Қоғаммен байланыс (relationship) менеджеріне негізделген модель
- Аралас модель
Адаптивтік ұйымдастырылу құрылымдары
Банктер адаптивтік құрылымдарды, әсіресе банктік емес институттар тарапынан бәсеке күрт күшейген кезеңдерде, жиірек қолдана бастады. Өзгерістер тез жүретін ортада жедел бейімделу қажеттілігі артып, осы талаптарға сай икемді ұйымдастыру тәсілдері қалыптасты.
Жобалық құрылым
Ірі ауқымды міндеттерді қысқа мерзімде және негізгі қызметке кедергі келтірмей орындауға бағытталған уақытша ұйымдық бірлік. Мысалы, банкке жаңа ақпараттық жүйе енгізу — жобалық құрылым құруды талап ететін типтік жағдай.
Жоба толық іске қосылған соң, арнайы құрылған команда (мамандар мен басқарушы қызметкерлер) таратылып, ресурстар тұрақты бөлімшелерге қайта бөлінеді.
Матрицалық құрылым
Функционалдық және дивизионалдық тәсілдердің артықшылықтарын біріктіріп, қосымша икемділік береді. Әдетте ірі жобаларды іске асыру үшін банк құрылымына «қабат» ретінде енгізіледі.
Нәтижесінде күнделікті операциялық мәселелер мен жобалық міндеттер қатар тиімді шешіледі. Жобалық құрылыммен салыстырғанда тұрақты басқару мен бөлімше басшыларының ықпалы жақсырақ сақталады.
Конгломераттық модель
Бірнеше құрылымның бірлігі арқылы нарық өзгерістеріне тез бейімделуге мүмкіндік береді. Басшылық бір орталықта сақталады, алайда бөлімшелер ағымдағы шешімдерді қабылдауда дербестігін жоғалтпайды.
Бұл модель нарық сегменттеріндегі бөлімшелердің табыстары мен қиындықтарына жедел реакция жасауға көмектеседі. Сондықтан соңғы жылдары кеңінен қолдау тапты.
Орталықтандыру дәрежесі және басқару аппараты
Орталықтандыру деңгейі банк бойынша және жекелеген құрылымдар бойынша мүдделерді үйлестіре отырып, орталық басқару мен төменгі басқару буындарының функцияларын айқын шектеуді көздейді.
Банк — ерекше кәсіпорын: бір жағынан жалпы ұйымдарға тән дирекция, атқарушы бөлімшелер, есеп-қисап және кадрлар қызметі сияқты элементтері бар; екінші жағынан ол ақша-несие институты ретінде жұмыс істейтіндіктен, басқару аппаратының құрылымы банк операцияларының табиғатына бейімделеді.
Функционалдық ұйымдастыру қағидасы
Банктер көбіне функционалдық қағида бойынша ұйымдастырылады. Бұл қағида банк қызметінің міндетті блоктарын қалыптастыруды білдіреді:
- Несиелік қызмет (несиелеуді ұйымдастыру және басқару)
- Есеп айырысу операцияларын ұйымдастыруға жауапты құрылымдар
- Кадрлық қызмет (персоналды іріктеу және дамыту)
- Касса (нақты ақшаны қабылдау және беру)
Бұл элементтер банктің басқа кәсіпорындарға ұқсамайтын операциялық ерекшеліктерінен туындайды.
Банк қызметін ұйымдастыру принциптері
Принциптер — банк мекемесінің қызметін жүргізуге және банк операцияларын орындауға бағыт-бағдар беретін бастапқы қағидалар. Оларды нақты ұстану басқарудың сапасын арттырып, тәуекелдерді төмендетеді.
Мақсатқа сәйкестілік
Банктің негізгі мақсаты — пайда табу. Сондықтан құрылымда кіріс әкелетін бағыттарды дамытатын және қаржылық тәртіпті қамтамасыз ететін бөлімдер болуы керек: клиенттерді тарту, кірістер мен шығыстарды жоспарлау, бюджет құру, шығындарды оңтайландыру.
Өкілеттіліктің сатылылығы
Биліктің екі деңгейі ажыратылады: жоғарғы буын (банк кеңесі, банк басқармасы, тексеру комиссиясы және негізгі шешім қабылдайтын тұлғалар) және төменгі буын (қалған бөлімшелер мен қызметтер).
Үйлесімді іс-әрекет
Құрылым — элементтердің жай жиынтығы емес, олардың өзара байланысы. Коммерциялық банк ішкі операцияларды сапалы атқарып қана қоймай, сыртқы орта талаптарына да үздіксіз бейімделуі тиіс.
Тиімділік және оңтайлылық
Басқару банктің дамуына жұмыс істеуі керек: жаңа қызметтер енгізу, шығындарды қысқарту, еңбек өнімділігін арттыру, нарықты зерттеу және шешім қабылдауды жеделдету.
Бақылауды қамтамасыз ету
Ішкі және сыртқы аудит жүйесі — тұрақты басқарудың қажетті шарты. Бақылау тәуекелдерді ерте анықтап, қателіктердің салдарын азайтады.
Персоналды бағалау және регламент
Қызметкерлердің міндеттері ережелер арқылы нақты бекітіледі (жарғы, бөлімше регламенттері, лауазымдық нұсқаулықтар, біліктілік талаптары). Әр қызметкер өз міндетін білуі және белгіленген тәртіпке сай орындауы тиіс.
Ақпаратпен қамтамасыз ету және технология
Банктің ағымдағы және өзекті ақпаратпен қамтамасыз етілуі, сондай-ақ ақпаратты өңдеудің заманауи әдістерін қолдануы басқару сапасының негізгі тіректерінің бірі.
Банк қызметтері: клиент қажеттілігі және дәстүрлі табыс көзі
Банк операцияларын жүзеге асыру — банктің негізгі қызметі. Банк қызметін клиент мүддесі үшін белгілі бір іс-әрекеттерді орындау деп сипаттауға болады. Кез келген банктік шешімнің өзегінде клиенттің қандай да бір қажеттілігін қанағаттандыру міндеті жатады.
Дәстүрлі қызмет түрлері
- Салымдарды (депозиттерді) тарту
- Ссуда (несие) беру операциялары
Табыстың қалыптасуы
Банктердің негізгі табысы, әдетте, депозиттер бойынша төленетін сыйақы мен несиелер бойынша алынатын сыйақының (мүдденің) айырмасынан қалыптасады. Бұл айырма банк қызметінің тұрақтылығы мен даму мүмкіндігін айқындайтын маңызды көрсеткіштердің бірі.