Диалектика мен диалектикалық категориялардың философиялық мазмұнын айқындау
Негізгі мақсат және негізгі түсініктер
Бұл тақырыптың негізгі мақсаты — диалектика мен диалектикалық категориялардың философиялық мазмұнын айқындау. Негізгі түсініктер: гипотеза, қозғалыс, диалектика, категориялар, ақиқат.
Назар аударатын мәселелер
- Диалектиканың қайнар көзі, сипаты және тенденциялары
- Заңдар мен категориялар туралы түсініктің қалыптасуы
Негізгі заңдар
- Қарама-қарсылықтардың бірлігі мен күресі заңы
- Мөлшерлік және сапалық өзгерістердің өзара ауысуы заңы
- Терістеуді терістеу заңы
Диалектика ұғымы: мәні және қолданылуы
«Диалектика» сөзі грек тілінен аударғанда ойлау және әңгіме жүргізу өнері деген мағынаны білдіреді. Философияда бұл ұғым әртүрлі мағынада қолданылған. Диалектиканың қағидасы — кез келген мәселені даму үстінде қарастыру және пікірталас арқылы ойды дәлелді, дәйекті түрде өрбіту.
Диалектиканың философиялық анықтамасы
Диалектика — болмысты, әлемдік құбылыстарды, табиғатты, қоғамды және адамның ой-сана әлемін өзгеріс, қозғалыс, даму және өзара байланыс тұрғысынан қарастыратын философиялық ілім. Ол дүниеге тән байланыстар мен дамудың жалпылама, әмбебап заңдылықтарын зерттейді.
Сонымен қатар диалектика — адам мен оны қоршаған ортаның біртұтастығын және өзгермелілігін негізге алатын ойлау тәсілі.
Түйін
Диалектика дүниені «қатып қалған күйде» емес, үнемі қозғалыста және өзара ықпалдастықта қарастырады: қоршаған ортада қозғалыстан тыс, байланыстан шет қалған ешнәрсе жоқ.
Тарихи қалыптасуы: негізгі кезеңдер
Көне грек философиясы
Көне грек философиясында диалектиканың алғашқы стихиялық формалары пайда болып, біртіндеп қалыптасты. Қозғалыстың түп табиғатын аңғаруға ұмтылу Элат мектебінің өкілдерінен-ақ байқалды.
Сократтағы түсінік
Сократ қарама-қарсы пікірлерді талдай отырып ақиқатқа жетуді — яғни айтыса білуді, дәлелді және дәйекті сөз жүйесімен қарсыластың уәжін таразылауды — диалектика деп түсінді.
Қайта өрлеу және Жаңа заман
Қайта өрлеу және Жаңа заман дәуірлерінде философия мен жаратылыстану ғылымдары диалектиканың дамуына ықпал етті. Бұл бағытта Д. Бруно, Н. Коперник, Н. Кузанский, Р. Декарт, Б. Спиноза сияқты ойшылдардың еңбектері маңызды орын алады.
Неміс классикалық философиясы және Гегель
Диалектиканың екінші тарихи формасы неміс классикалық философиясында идеалистік негізде қалыптасты. Кант, Фихте, Шеллинг, Гегель метафизикалық көзқарасқа жалпы даму идеясын қарсы қойды.
Гегельдің үлесі
Г. Гегель диалектиканы дамытуға ерекше үлес қосты. Ол дүниедегі дамудың қайнар көзі ретінде абсолюттік идеяны негізге алды: абсолюттік идея үнемі өзіндік қозғалыста болады және даму кезеңдерінде табиғат пен адам болмысы түрінде нақтыланады.
Маркс пен Энгельс: материалистік диалектика
Маркс пен Энгельс Гегель диалектикасындағы «мәнді дәнді» — даму идеясын — сақтай отырып, шынайы материалдық және рухани дүниенің біртұтас даму диалектикасын қалыптастырды. Олар адам ойлауының сезімдік-практикалық тегін ашып көрсетті.
Осы тұрғыдан диалектика — сыртқы дүние мен рухани жан дүниенің байланыстары мен даму заңдылықтары туралы теориялық білімдер жүйесі, дүниеге шынайы көзқарастың түп негізі және ой-өріс әдісі.
Негізгі емес заңдар және категориялық байланыстар
Диалектиканың «негізгі емес» деп аталатын заңдары дамудың және өзіндік дамудың жекелеген қырларын ашады. Олар құбылыстар арасындағы өзара өтулер мен тәуелділіктерді нақтылайды.
Мән мен құбылыс
Ішкі мазмұн мен сыртқы көріністің байланысы, құбылыстың ар жағындағы мәнді ашу.
Себеп пен салдар
Оқиғалардың пайда болу шарттары мен олардың нәтижелері арасындағы тәуелділік.
Мүмкіндік пен шындық
Әлеуеттің жүзеге асуы: мүмкін нәрсенің нақты шындыққа айналу жолдары.
Логикалық категориялар нақтылы жалпы сипатқа ие: олар бірінен бірі диалектикалық тұрғыда өтіп, үнемі қозғалыстағы қайшылықты байланыстар жүйесін құрайды. Негізгі және негізгі емес заңдар өзара астасып, бірін бірі толықтырады.
Қазіргі мәні және даму қажеттілігі
Диалектиканың заңдары мен категориялар жүйесі қоғамдық практиканың, мәдениеттің, ғылымның және техниканың өскелең талаптарына сай үнемі жетілдіріліп, дамытылып, байытылып отырады. Қазіргі ғылыми-техникалық революция жетістіктері және тарихи кезеңнің бетбұрыстық сипаты диалектика теориясын негіздеуді, оның заңдары мен категориялары жүйесін одан әрі жетілдіруді күн тәртібіне қояды.
Тақырыпты пысықтау сұрақтары
- Диалектика элементтері туралы не білеміз?
- Диалектика заңдары мен категорияларының өзара байланысы қалай түсіндіріледі?