Октябрь алдындағы кезең
ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің ұлттық болмысы
Әдебиет тарихына көз салсақ, ХХ ғасырдың басындағы ширек ғасыр қазақ әдебиетінің ұлттық даралығы айқын танылған кезең екені байқалады. Бұл уақыт — халық тағдырының өртін бастан кешіп, санадан сартап болған ұлттық мүддені қайта тірілткен, сөз өнері қоғамдық ойдың тізгінін ұстаған тұс.
Кезеңнің тарихи алғышарттары
Бір жағынан, Ресей патшалығы тұсында 1905–1907 жылдардағы дүрбелең қоғамдық кеңістікті өзгертіп, отарлық қысымның шеңгелі уақытша босаңсығандай әсер қалдырды. Осындай сәтте бодан елдердің көзі ашық зиялылары ұлттың ертеңі туралы терең ойлап, келешек қамын нақты әрекетпен ұштастыруға ұмтылды.
Екінші жағынан, қазақ қоғамының ішкі даму үрдісі де пісіп-жетіліп, күрделі әрі қайшылықты тарихи кезеңге аяқ басты. Әдебиет осы өзгерістердің өзегіндегі құбылыстарды дәл танып, ұлттық сананың серпілісін көркем тілмен өрнектеді.
Әдебиеттің идеялық және көркемдік жаңғыруы
ХХ ғасырдың басындағы қазақ әдебиеті идеялық сарындарымен, көркемдік ізденістерімен, жанрлық бітімімен және тақырыптық ауқымымен ұлттық әдебиеттің өзіндік табиғатын айқын көрсетті. Бұл тұста әдебиет қоғамдық ойдың мінберіне айналып, халықтың мұң-мұқтажын, үмітін, тарихи жадын жаңа тілмен сөйлетті.
Әдебиет халықтың тағдырына тікелей қатысты ойларды батыл қозғап, рухани ұйысудың құралына айналды.
Поэзия, проза, публицистика бір-бірін толықтырып, жаңа көркемдік тәсілдер орныға бастады.
Бағаланбай қалған мұра және тарихи бұрмалау
Өкініштісі, дәл осы он бес-жиырма жылдағы әдеби мұра әдебиет тарихында ұзақ уақыт өз бағасын толық ала алмады. Қазан төңкерісінен кейін кеңестік жүйе біржола орныққан соң, екі ғасыр тоғысындағы өтпелі дәуірдің ақиқаты теріске шығарылып, бұрмаланды; бірте-бірте тасада қалып, “қапас қақпасы” жабылды.
Алайда бұл кезеңдегі әдеби үдеріс, кемшілік-жетістігімен қоса, қазақ топырағындағы ұлттық көркем сөз өнерінің табиғи болмысын танытады. Әдебиеттің ұлт мүддесін таразылау қасиеті оның келесі даму жолын да айқындап тұрған еді. Дегенмен заман беті теріс бұрылып, әдебиет кеңестік қалыпқа түсірілді.
Кезеңді бөле қарастырудың мәні
Бұл дәуірді дербес қарастырудағы мақсат — әдебиет тарихындағы әр белестің, мерзім жағынан ұзақ-қысқалығына қарамастан, өзіне тән заңдылықтарын жан-жақты ашу. ХХ ғасыр басындағы әдебиет шартты түрде ширек ғасырды қамтыса да, зерттеу барысында 1900–1917 жылдар шегін нақтылау қажеттігі туындайды.
Екі ғасыр аралығындағы әдеби ерекшеліктер мол: сол кездегі көркемдік таным заңдылықтары қазақ тарихының елеулі беттеріне шындық сәулесін түсірді. Сондықтан да қанша тыйым салынғанымен, ірі қайраткер ақын-жазушылар саяси қуғын-сүргін құрбаны болғанымен, бұл кезеңнің көкейтесті мәселелері әдебиеттанушылар назарынан толық тыс қалған жоқ.
Дегенмен осы дәуірге ашық, ұлттық мүдде биігінен қарауға КСРО ыдырап, Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін ғана кең мүмкіндік туды. Соған қарамастан, өз уақытында да әдеби процесс зерттеліп, бірқатар сапалы ғылыми еңбектер мен оқулықтар жарық көрді.
Зерттелуі және негізгі еңбектер
ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетін әр қырынан талдаған еңбектер қатарында Сәбит Мұқанов, Бейсенбай Кенжебаев, Есмағамбет Ысмайлов, Белгібай Шалабаев, Әнуар Дербісалин, Тұрсынбек Кәкішев, Айқын Нұрқатов, Бүркіт Ысқақов, Зейнолла Бисенғалиев, Диқан Қамзабекұлы секілді ғалымдардың зерттеулері аталады. Сондай-ақ М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты дайындаған іргелі басылымдарда да бұл кезеңнің ерекшеліктері арнайы қарастырылды.
Академиялық басылымдардағы үлкен кемшілік — ХХ ғасыр басындағы әдебиетті егжей-тегжейлі саралап, әділ бағалаудың толық жүзеге аспауы. Сол уақыттың саяси қысымымен жаңсақ тұжырымдар жасалып, көптеген шығармалар мен ақын-ағартушылар жеткілікті деңгейде қамтылмады, кейбір туындылар негізсіз мінделді.
Ұлттық әдебиет тынысы: жаңа толқынның келуі
ХХ ғасыр басында қазақ ортасында жазба әдебиеттің үздік үлгілерін жақсы меңгерген, елдің өткені мен болашағын заман ағымымен сабақтастыра ойлаған қуатты толқын қалыптасты. Осы толқынның бел ортасында Шәкәрім Құдайбердіұлы, Міржақып Дулатов, Мағжан Жұмабаев, Ахмет Байтұрсынұлы, Жүсіпбек Аймауытов сынды қайраткер қаламгерлер тұрды.
Олардың шығармалары арқылы ұлттық әдебиеттің жаңа кезеңі заман сөзін айтты: қазақ өлеңінің мазмұны да, өрнегі де, рухы да жаңа толғамға көшті.
Міржақып Дулатов және азаматтық үн
“Оян, қазақ!” ұлттық поэзиядағы серпілістің айқын нышанына айналды. Небәрі жиырма бес жасында Қарқаралы петициясына белсене қатысқан Міржақып Дулатов (1885–1935) алғашқы өлеңдері мен публицистикалық мақалаларында елді жаңашылдыққа, бірлікке, әрекетке үндеді.
1909 жылы Уфа қаласындағы “Шарқ” баспасынан “Оян, қазақ!” кітабы шыққаннан кейін ақынның азаматтық үні алысқа естілді. Оның ой өзегі — ұлтты тұйықтықтан, надандық түнегінен шығарудың жолы ретінде ғылым мен ағартуды, ынтымақ пен жауапкершілікті алға қою.
Қоғамдық-философиялық толғаныстың жаңа леппен өрістеуі — Абай дәстүрінен кейінгі жігерлі қадамдардың бірі болды. Ұлттың күйікті түндері мен үмітті күндері алмасқан шақта “Оян, қазақ!” деп айту — тарихи қажеттілікке айналды.
Абай дәстүрі және жаңа әдеби мектеп
Абайдың рухани-суреткерлік мектебінен тәлім алған қаламгерлер қазақ қамын жаңа деңгейде толғады. Ахмет Байтұрсынұлы, Жүсіпбек Аймауытов, Мұхтар Әуезовтер жалғастырған реалистік дәстүр орнығып, Абайтанудың тұғырлы іргетасы қаланды.
Осылайша ХХ ғасыр басындағы әдебиет ұлттық сананың жаңғыруымен қабаттасып, қазақ сөз өнерінің тарихи беталысын айқындаған кезең ретінде бағаланады.