Сақтандыру нарығының кәсіби қатысушылары
Сақтандыру көпқырлы жүйе болып табылады: ол әртүрлі сақтандырушыларды, сақтандыру объектілерін және шарттық міндеттемелердің көлемін қамтиды. Сақтандыру қатынастарының алуан түрлілігінде дұрыс бағыт алып, біртұтас әрі өзара байланысты жүйе құру үшін сақтандыру сыныптамасы қажет.
Сақтандыру түрлері (салалық белгілері бойынша)
Өмірді сақтандыру
Өмірді сақтандыру нарығының объектілері — азаматтардың өмірі, денсаулығы және еңбекке жарамдылығы.
Мүлікті сақтандыру
Мүлікті сақтандырудың негізгі объектілері — жер, әуе және су көлігі, жүкке қатысты өзге мүліктер, сондай-ақ қаржылық тәуекелдер.
Жүктерді сақтандыру
Жүктерді (оның ішінде багажды, тауарларды және өнімнің барлық түрлерін) иелену, пайдалану және билік етуге байланысты мүліктік мүдделерді қорғайды. Тасымалдау тәсіліне қарамастан, жүктің зақымдануы, жойылуы немесе жоғалып кетуі салдарынан келтірілген залал толық өтем мөлшерінде өтеледі.
Азаматтық-құқықтық жауапкершілікті сақтандыру
Үшінші тұлғаларға келтірілген залалды өтеу міндетіне байланысты мүліктік мүдделерді қорғайды. Сақтандыру жағдайы туындағанда келтірілген залал толық өтем мөлшерінде өтеледі.
Ипотекалық сақтандыру
Ипотекалық тұрғын үй қарызы бойынша кепіл мүлік болып табылатын тұрғын үйдің нарықтық құны төмендеген жағдайда және қарыз алушының келісімшарт бойынша міндеттемелерді орындамауы салдарынан кредитордың мүліктік мүдделеріне келтірілген залалды толық өтем мөлшерінде өтейді.
Сақтандыру нарықтары: ұлттық, аймақтық және халықаралық деңгей
Ұлттық сақтандыру нарығы
Ұлттық сақтандыру нарығы — белгілі бір мемлекет аумағындағы сақтандыру ұйымдарының қызмет ету саласы. Институционалдық тұрғыдан ол сақтандыру ұйымдарынан, арнайы қайта сақтандырушылардан, сақтандыру брокерлері мен агенттерінен тұрады.
Ұлттық нарықтағы қызметтің барлығы ұлттық сақтандыру заңнамасы аясында жүзеге асырылады, ал оның орындалуын бақылау мемлекеттік сақтандыруды бақылау органына жүктеледі.
Ең ірі ұлттық сақтандыру нарықтары АҚШ-та, Ұлыбританияда, Германияда және басқа да бірқатар елдерде қалыптасқан. Сонымен қатар, Үкіметте, бұқаралық ақпарат құралдарында және халықаралық келіссөздерде сақтандыру ұйымдарының ұжымдық мүдделерін ұсынатын ұлттық сақтандыру ассоциациялары жұмыс істейді.
Аймақтық сақтандыру нарығы
Аймақтық сақтандыру нарығы — өзара интеграциялық байланыстар арқылы біріктірілген жекелеген аймақтардың сақтандыру ұйымдары мен ұлттық нарықтарының жиынтығы.
Ең ірі аймақтық нарықтардың бірі — Солтүстік Америка сақтандыру нарығы (АҚШ, Канада). Еуропалық экономикалық одақтастықта да терең интеграциялық үдерістер жүріп, ортақ сақтандыру нарығын құру жоспары жүзеге асырылуда. Бұл ұлттық сақтандыру заңдарын барынша сәйкестендіруді көздейді.
Халықаралық сақтандыру нарығы
Халықаралық сақтандыру нарығы — ұлттық және аймақтық сақтандыру нарықтарының жиынтығы. Практикада халықаралық сақтандыру операцияларының едәуір үлесі шоғырланған жергілікті нарықтар да осы ұғыммен сипатталады (мысалы, Нью-Йорк, Лондон, Цюрих).
Қазақстандағы басым бағыттар және ынтымақтастық
Қазіргі кезде Қазақстанда мемлекеттің сақтандырушы ретіндегі қызметінен жалпы мемлекеттік стратегиялық маңызы бар мүдделерді сақтандырудағы басымдық айқын байқалады.
«Казагрополис»
Республикалық мемлекеттік ауыл шаруашылығы сақтандыру кәсіпорны. Басым бағыты — ауыл шаруашылығы өндірісін міндетті сақтандыру.
«Казахинстрах»
Мемлекеттік сақтандыру компаниясы. Басым бағыты — инвестицияларды сақтандыру.
Сақтандыру ұйымдарының ынтымақтастығының кең тараған нысаны — сақтандырушылардың одақтары мен ассоциацияларын құру. Қазақстан Республикасында құрылған сақтандырушылар одағының мақсаты:
- сақтандырушыларға әдістемелік, ұйымдық және ақпараттық көмек көрсету;
- сақтандыру саласындағы заңдар мен нормативтік актілер жобаларын дайындауға қатысу;
- сақтандыру қызметкерлерінің біліктілігін арттыру бойынша курстар мен семинарлар ұйымдастыру;
- сақтандырушылардың қаржылық тұрақтылығын нығайтуға бағытталған ұсыныстар әзірлеу және басқа да міндеттер.
Сақтандыру нарығының қатысушылары
«Сақтандыру қызметі туралы» заңға сәйкес Қазақстан Республикасының сақтандыру нарығының қатысушылары:
- сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымы
- сақтандыру брокері
- сақтандыру агенті
- сақтанушы, сақтандырылушы, пайда алушы
- актуарий
- уәкілетті аудиторлық ұйым (уәкілетті аудитор)
- өзара сақтандыру қоғамы
- сақтандырумен байланысты кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын өзге де жеке және заңды тұлғалар
Қайта сақтандыру ұйымы
Уәкілетті мемлекеттік органның тиісті лицензиясы негізінде қайта сақтандыру шарттарын жасасу және орындау қызметін жүзеге асыратын заңды тұлға.
Сақтандыру ұйымы (сақтандырушы)
Уәкілетті мемлекеттік органның тиісті лицензиясы негізінде сақтандыру шарттарын жасасу және орындау қызметін жүзеге асыратын заңды тұлға.
Сақтандыру брокері
Сақтандыру және қайта сақтандыру мәселелері бойынша консультациялық қызмет көрсететін, сақтанушының тапсыруымен сақтандыру шарттарын немесе цеденттің тапсыруымен қайта сақтандыру шарттарын жасасуға делдал болатын заңды тұлға.
Брокер қызметі — ерекше қызмет түрі және уәкілетті мемлекеттік орган тарапынан лицензиялануға жатады. Оның өкілеттігі мен жауапкершілігі тараптармен жасалатын тиісті шарттармен айқындалады.
Сақтандыру агенті
Берілген өкілеттігіне сәйкес сақтандыру ұйымының атынан және тапсыруымен сақтандыру шарттарын жасасуға делдалдық жасайтын жеке немесе заңды тұлға.
Агенттің өкілеттігі сақтандыру ұйымының тиісті құжаттарымен белгіленеді.
Кәсіби қатысушылар және актуарий
Сақтандыру нарығының кәсіби қатысушылары — өз қызметін уәкілетті мемлекеттік органның тиісті лицензиялары негізінде жүзеге асыратын сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымы, сақтандыру брокері, актуарий және уәкілетті аудитор.
Актуарий — сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымының төлем қабілеттілігі мен қаржылық тұрақтылығының қажетті деңгейін қамтамасыз ету мақсатында сақтандыру және қайта сақтандыру шарттары бойынша міндеттемелер мөлшеріне экономикалық-математикалық есептеулер жүргізетін жеке тұлға.
Сақтандыру қызметі: қысқаша анықтама
Сақтандыру қызметі — сақтандыру ұйымының сақтандыру шарттарын жасау және орындауға байланысты, Қазақстан Республикасының заңнамалары талаптарына сәйкес уәкілетті мемлекеттік органның лицензиясы негізінде жүзеге асырылатын қызмет.