Қазақ әдебиетін оқыту тұжырымдамасы
Әдебиетті оқыту әдістемесі пәнінің мақсаты
Қазақ әдебиетін оқыту әдістемесінің басты мақсаты — әдебиетті адамзаттың ғасырлар бойы жасалған мұрасы, сөз өнері әрі ғылым ретіндегі табиғатына сүйене отырып, оны халқымыздың көркем тарихы мен өмір оқулығы деңгейінде оқып-үйрету.
Нәтижесі
Оқушыға әдеби білім беру, адамгершілік-эстетикалық тәрбие қалыптастыру, оқу дағдыларын дамыту.
Оқу өзегі
Көркем мәтінді қабылдау, талдау, салыстыру, бағалау және дербес ой айту мәдениеті.
Әдебиетті өмірмен және тарихпен сабақтастыру
Әдебиетті оқытуда оны өмірмен байланыстыра отырып, өзіндік табиғатын ашу және адамзат тарихымен тығыз сабақтастығын айқындау маңызды. Бұл бағыт әдістеменің теориялық және методологиялық негіздерін нақтылауға мүмкіндік береді.
Әдістеме нені зерттейді?
Әдебиет әдістемесі — педагогикалық ғылымдар саласына жататын ғылыми пән. Оның зерттеу нысаны — мектептегі әдебиет сабақтары барысында мұғалім мен оқушының өзара қарым-қатынасы және оқу-тәрбие үдерісінің тиімді ұйымдастырылуы.
Әдіскер-ғалым А. Көшімбаев әдебиет әдістемесі жалпы педагогика қағидаларына сүйенетінін, алайда көркем әдебиетті оқыту негізінде берілетін білім мен тәрбиені өз шеңберінде арнайы қарастыратынын атап көрсетеді.
Пәнаралық байланыстар және әдістеменің орны
Қазақ әдебиетін оқыту әдістемесі басқа ғылым салаларымен тығыз байланыста дамиды. Атап айтқанда, тарих, тіл білімі, музыка, бейнелеу өнері, философия, әдебиеттану, эстетика сияқты пәндер әдеби мәтінді терең түсінуге және оқу тәжірибесін байытуға ықпал етеді.
Тіл білімі
Мәтін тілі, стиль, көркемдеуіш құралдар арқылы мазмұнды ашу.
Тарих
Дәуір шындығы мен авторлық ұстанымды тарихи контексте түсіндіру.
Эстетика
Әсемдік, үйлесім, әсерлену, талғам қалыптастыру.
Үш негізгі сұрақ
В. В. Голубков әдістемені кез келген пән бойынша оқыту жұмысының ұсынымдарын, материалдарын және әдістерін құрастырумен байланыстыра отырып, оның «неге?», «нені?», «қалай?» деген үш негізгі сұраққа жауап беретінін көрсетеді.
Әдіскерлер көзқарасы: уақыт, дербестік, жаңашылдық
Ж. Аймауытұлы: дидактика және әдістеменің қолданбалы сипаты
Ж. Аймауытұлы жалпы дидактика барлық пәндерге ортақ оқытудың заңдары мен жолдарын қарастыратынын, ал жеке әдістеме сол жалпы ережелерді нақты пәнді оқытуда қалай қолдану керегін түсіндіретінін айтады. Ол сабақ беруді үйреншікті шеберлік қана емес, үнемі жетілдіруді қажет ететін жаңалықшыл өнер деп бағалайды.
А. Байтұрсынұлы: білімді өз бетінше алу
Қазақ тілін және әдебиетін оқыту әдістемесі тарихында Ахмет Байтұрсынұлының орны айрықша. Оның оқу негізі — білімді өз бетінше алу деген пікірі бүгінге дейін өз мәнін жоғалтқан жоқ. 1928 жылы Қызылордада жарық көрген «Тіл жұмсар» еңбегінде ол баланың білімді тәжірибе арқылы өздігінен алуын, ал мұғалімнің қызметі — баланың мүмкіндігіне сай жұмысты мөлшерлеп беріп, мақсатқа қарай бағыттап отыру екенін көрсетеді.
Оқушының білімді өздігінен алу жолдарын анықтау — әдістеменің басты міндеттерінің бірі. Бұл ойлар оның «Баяншы», «Әліп-би» сияқты еңбектерінде де көрініс тапқан.
М. Жұмабаев: бастауыштан жүйелі даярлық
Мағжан Жұмабаев баланы әдебиетпен таныстыруға ерекше мән беріп, бұл жұмысты бастауыш мектептен бастап жүйелі түрде ұйымдастыру қажет екенін негіздеді. «Бастауыш мектептегі ана тілі» еңбегінде ол төрт жылдық бастауыштың әр сыныбына сай бала тілін дамытуға арналған жаттығулар жүйесін ұсынды.
М. А. Рыбникова: «Әдістеме — уақытты үнемдеу»
М. А. Рыбникова әдістемені уақытты үнемдеу, оқу материалынан негізгі мәселені табу, сынып еңбегін ұйымдастыру және оқушылардың жеке әрекеттеріне алдын ала ықпал етуді жоспарлау шеберлігі ретінде сипаттайды.
Қазақ әдебиеті пәнінің тәрбиелік-эстетикалық қызметі
Қазақ әдебиетін оқыту әдістемесінің қамтитын аясы — мектептегі әдебиет сабақтары, әдебиетке қатысты сыныптан тыс және мектептен тыс жұмыстар, сондай-ақ оқу жоспарының инвариантты бөлігіндегі таңдау курстары. Бұл кеңістікте мұғалім мен оқушының оқу-тәрбие ісіндегі өзара әрекеті шешуші орын алады.
Әдебиетті оқытудың басты міндеті
Көркем әдебиетті оқу мен талдау арқылы оқушыларға әдеби білім беру, адамгершілік, ізгілік, имандылық тәрбие беру және білім-білік дағдыларын қалыптастыру заңдылықтарын ашу.
Эстетикалық талғам
Өнер туындысындағы, табиғаттағы және адамдар қарым-қатынасындағы үйлесім мен әсемдікті танып, бағалауға, әсерленіп, терең пайымдауға үйретеді.
Оқырман мәдениеті
Көркем әдебиетке сүйіспеншілік пен ынта-ықылас оятып, саналы оқуға, мәтінмен мәдениетті жұмыс істеуге баулиды.
Талдау дағдылары: мазмұн мен түр бірлігінде
- Көркем бейнені қабылдауға қажетті сезім сергектігін дамыту.
- Шығарманы мазмұн мен түр бірлігінде, көркемдік тұтастықта қабылдай білу.
- Кейіпкер мінезін, шығарма идеясын және автор позициясын мәтін арқауына сүйене отырып ашу.
- Өзіндік ой толғамда дербестік пен талғампаздық қалыптастыру, құндылығы жоғары туындыны ажырата білу.
- Көркем туындыларды салыстыра талдау білігін дамыту.
Мектептегі қазақ әдебиеті пәнінің орны
Осы негізде мектептегі қазақ әдебиеті пәні — жеке тұлғаның үйлесімді дамуына қызмет ететін негізгі эстетикалық пән деген тұжырым жасалады.
Мұғалім тұлғасы және бірлескен шығармашылық
Әдістеме мұғалімнің шығармашылық әрекетінің жүйелі болуына қызмет ететіндіктен, әдебиетші мұғалімге жоғары талап қояды. Ол көркем сөз табиғатын ашатын заңдылықтарды білуге және көркем туындыны талдаудың ғылыми негіздерін меңгеруге тиіс.
Қ. Бітібаева ұстанымы
Белгілі әдіскер Қ. Бітібаева әдеби шығармаларды талдауда мұғалім мен оқушы арасында бірлескен еңбек, бірлескен шығармашылық және өнерпаздық сипат басым болуға тиіс екенін атап көрсетеді.
Әдістеменің даму бағыттары
Қоғам мен мәдениет дамуындағы өзгерістерге сай әдебиет пәнінің бағдарламалары мен оқулықтары ғана емес, оны оқыту әдістемесі де жетілдіріліп отырады. Бұл үдеріс қалыптасқан отандық және әлемдік тәжірибеге сүйенеді.
Негізгі ұстанымдар
- Әдеби білімді саралау: бағдарламаларды қайта қарап, тұжырымдама негізінде жаңарту; негізгі базалық білімді қамтамасыз ететін және сұраныс-мүддеге сай сараланған бағдарламалар әзірлеу.
- Гуманистік, адамгершілік-эстетикалық бағытты күшейту: шығармадағы ізгі тағылымды ашу, ұлттық әдет-ғұрып пен салт-дәстүрді таныту арқылы ұлттық рухани сананы қалыптастыру.
- Оқушының көркемдік-ассоциациялық, образдық ойлауын дамыту: идеялық-эстетикалық мәнге терең бойлату, кейіпкер тағдырына ортақтаса қабылдауға жағдай жасау, оқырман мәдениетін көтеру.
- Оқытудың шығармашылық сипатын арттыру: ой дербестігін, оқу-танымдық қабілеттерін дамыту, сабақ тиімділігін нәтижемен өлшеу.
- Оқытуды демократияландыру: мұғалім мен оқушы арасындағы субъект-субъект деңгейіндегі еркін диалог қалыптастыру, нақты сынып жағдайына сай мұғалім ізденісін қолдау.
- Пәнаралық және пәнішілік байланысты күшейту: гуманитарлық пәндермен ықпалдасу, тіл мәдениеті, шешендік өнер, тіл дамыту бағыттары бойынша ортақ бағдарлама жасау.
- Оқулық мазмұны мен ғылыми-дидактикалық негізін жақсарту, білім берудің жаңа технологияларын енгізу.
Таяу болашақтағы үрдістер
Әдістеменің жақын кезеңдегі дамуы оқу-тәрбие үдерісін ізгілендіру, оқытуды саралау, пәндер мен жеке әдістемелердің интеграциялануы, қазіргі ғылым мен мәдениеттің даму деңгейіне жақындау, вариативті бағдарламалар мен жаңа технологияларды әзірлеу, әдебиетті оқыту әдістерінің жаңа түрлерін іздестіру бағыттарымен сипатталады. Бұл — ұлттық білім беру жүйесінің әлемдік білім кеңістігімен үйлесім табу үрдісіне сай келеді.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Мемлекеттік білім стандарты. — Алматы, 1998.
- Қазақ әдебиетін оқыту тұжырымдамасы. — Алматы, 1997.
- Қазақ әдебиеті пәні бойынша қазақ мектептеріне арналған бағдарлама (V–IX, X–XI сыныптар). — Алматы, 1999.
- Қоңыратбаев Ә. Әдебиетті оқыту методикасы. — Алматы: Мектеп, 1985.
- Көшімбаев А. Қазақ әдебиетін оқыту методикасы. — Алматы: Мектеп, 1969.
- Ақшолақов Т. Көркем шығармаға талдау жасау. — Алматы: Мектеп, 1993.
- Бітібаева Қ. Әдебиетті оқыту әдістемесі. — Алматы, 1997.
- Жұмажанова Т. Әдебиеттен кластан тыс жұмыстарды ұйымдастырудың ғылыми-әдістемелік негіздері. — Алматы, 1995.
- Қирабаев С. Мектеп және қазақ әдебиеті. — Алматы: Мектеп, 1979.
- Дайырова Ә. Орта мектепте І. Жансүгіров шығармашылығын оқыту. — Алматы, 1969.
- Қалиев С. Мектепте Ғ. Мүсірепов шығармаларын оқыту жолдары. — Алматы, 1974.
- Мұқанов М. Жас және педагогикалық психология. — Алматы, 1981.
- Мақпыров С. Әдебиеттен шығарма жұмыстары. — Алматы, 1981.
- Бітібаева Қ. Әдебиет сабағының түрлері мен үлгілері. — Алматы, 1994.
- Жұматаева Е. Әдебиетті оқытудың кейбір мәселелері. — Алматы, 1994.
- Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. — Алматы, 1964.
- Қабдолов З. Әдебиет теориясының негіздері. — Алматы, 1970.