Қазақ тілінің кысқаша этимологаялық сөздігі

Шешендік өнер халықтық-демократиялық қоғамдарда өсіп-өркендейді. Ақыл-ойға еркіндік — шешендіктің дамуының басты шарты. Еркін пікір айтуға мүмкіндік болған жерде сөз мәдениеті де, дәлелдеу дәстүрі де қалыптасады; ал қысым үстем ортада ой да, тіл де тұсалады.

Мұны тарих анық көрсетеді. Мәселен, ежелгі Грекияда шешендік өнердің өрлеуіне б.з.д. 594 жылы Афинының басқарушысы әрі ақыны Солон қабылдаған заңдардың ықпал еткені зерттеулерде жиі айтылады. Солон құлдық құрылыс пен сот ісін демократияландыруға бағытталған реформалар жасады. Заң бойынша Афинының әрбір азаматы өз мүддесін өзі қорғауы тиіс болды. Демек, сотта өзін қорғау үшін сөзге жүйрік болу қажет еді.

Осы қажеттіліктің нәтижесінде сот алдында айтылар сөзді алдын ала дайындайтын сөз шеберлері — логографтар көбейді. Демосфен де шешен ретінде алғашында осындай логографтардың бірі болған.

Қазақ дәстүріндегі шешендік: «Жеті жарғы», жиын, ас және айтыс

Солон заңына ұқсас құқықтық ұстаным қазақ қоғамында да болды. «Жеті жарғыны» Тәуке хан атақты жеті бимен ақылдаса отырып қабылдағаны белгілі. Бұл заң бойынша да әркім өз жоғын өзі жоқтауға тиіс еді; ал өзі қорғана алмаса, жанкүйер жақындары, одан қалса руластары қорғады. Мұның өзі шешендік өнерді үйренуге түрткі болып, сөз бостандығының жандануына жол ашты.

Ежелгі шешендіктің отаны саналған Римде де ұстаным ұқсас: римдіктер Отанын майданда қарумен қорғағандай, халық мәжілістері мен сенатта суырылып сөйлеуді азаматтық парыз санады.

Шешендік өнердің қоғамдық ортаға тәуелді екенін Ресей тарихынан да аңғаруға болады. Д.И. Фонвизин шешендердің аз болуын шешендік талант ашылатын жағдайдың жоқтығымен байланыстырған. Осы пікірді келтіре отырып, Б. Адамбаев: сөзге бостандық, ойға еркіндік бар жерде ғана шешендік дамитынын; ал ақыл-ойға, тілге қысым жасалған жерде ең алдымен ақындар мен шешендердің еркін сөйлей алмайтынын атап көрсетеді.

Қазақ шешендік өнерінің тарихы да шешендіктің белгілі бір қоғамдық жағдайлармен және халық бас қосатын жиындармен тікелей байланысты екенін дәлелдейді. Әсіресе халық жиналатын астың мәні зор болған. Ә. Бөкейханұлының пайымынша, асқа жиналған жұрт іс тексеріп, дау бітіреді, бұрынғы жиындарда шешілмей қалған дауларды осы жерде аяқтайды.

Халық жиналатын орындардың бірі — ақындар айтысы. Айтыс та ас пен той сияқты шынайы сөз сайысы өтетін, шешендер шындалатын кеңістік болды. Ер мен ел тағдыры талқыланатын хан кеңестері, бүгінгі парламент мінберлері мен сот залдары — саңлақ шешендер мен саяси қайраткерлер қалыптасатын орта. Сондықтан да әлемге әйгілі шешендердің көбі мемлекет қайраткерлері, заң қызметкерлері, парламент мүшелері арасынан шығуы заңды. Мысал ретінде: Афина шешені Демосфен, Рим шешені Цицерон — саяси өмірдің алдыңғы қатарында болған тұлғалар; орыс шешендері П. А. Александров, Ф. Н. Плевако, А. Ф. Кони — құқық саласының өкілдері.

Б. Адамбаевтың айтуынша, шешендік сөз тек дау-тартыс немесе айтыспен шектелмеген: жайлаудағы ас-тойларда, мәжіліс-жиылыстарда, тіпті қонақта көпті көрген қарттар үлгілі, өнегелі сөз айтып отыратын салт болған. Бізге жеткен нақыл, өсиет, әзіл-тақпақ сөздер — осы дәстүрдің айғағы. Сол салтпен жастар арасында да тапқырлыққа құрылған сөз жарыстары өтіп отырған.

Мұндай сөз сайысына түсу үшін халық тілінің байлығын меңгеру қажет болды. Жастар тіл байлығын ең алдымен халық ауыз әдебиетінен үйренді.

Тіл қуаты және ұлттық болмыс: зерттеушілер пікірі

Түрколог В. В. Радлов қазақ тілінің түпкі түркілік сипатын сақтаған тазалығын, табиғилығын және үндестік заңына бағынған әуезділігін айта отырып, қазақтардың сөзге тапқырлығы мен шешендігі ерекше әсер еткенін жазады. Оның байқауынша, қазақтар мүдірмей, кідірмей, екпінмен сөйлейді; ойын дәл әрі айқын жеткізеді; ауызекі сөздің өзінде ұйқас пен ырғақ сезіліп тұрады.

М. П. Мелиоранский қазақ тілін зерттеушілердің бәрі қазақ тілін түркі тілдерінің ішіндегі ең таза әрі бай тіл деп мойындайтынын атап өтеді. Л. Гржебичек тілдің синонимге аса бай екеніне назар аударады. Н. Г. Потанин болса, қазақ даласының «ән салып тұрғанын», баладан қартқа дейін өлеңге жақын екенін айтып, шешендік өнердің жалпылық сипат алғанын аңғартады.

Демек, шешендік өнердің дамуына ықпал еткен факторлардың бірі — қазақ тілінің тазалығы, байлығы, әуезділігі; қалың көпшіліктің сөз өнеріне қызығушылығы; тапқыр, ойлы, ақылды сөзге үйірлігі. Мұндай бейімділік баланың жастайынан ән-күй, жыр, ертегі-аңыз тыңдап өсуімен де нығаяды. Абайдың балалық шағын еске алсақ, әжесі Зере оны ертегі-аңызбен ұйықтатып, жыршыларды кеш бойы жанында ұстап, жыр айтқызғаны белгілі.

Шешендік өнердің теоретигі Квинтилиан да шешенді тәрбиелеуде балаға сөзді анық әрі көркем айтатын ұстаз таңдаудың маңызын айтқан.

«Шешен» деген кім? Терминнің мәні мен түбірі

Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігінде «шешен» сөзі қырғыз, қарақалпақ, өзбек, башқұрт тілдерінде де ұқсас мағынада қолданылатыны айтылады. Өзбек тіліндегі чечан — «ұста, шебер»; тува тіліндегі чечен — «әдемі, көркем» деген қосымша реңктерге ие. Моңғол және оған туыстас тілдерде де бұл түбір «данышпан, ақылгөй, тапқыр» мағыналарымен қатар «мерген, дәл тигізетін» деген ұғымдарды береді.

Бұл деректер «шешен» сөзінің түркі-моңғол тілдеріне ортақ көне қабаттан келуі мүмкін екенін көрсетеді. Қазақ тілінде бұл ұғым ертеден қолданылып, түйінді мәселені шешіп сөйлейтін данышпан, ақылгөй, дана адам бейнесімен сабақтасып келеді. Сонымен бірге «сөзшең, айтқыш, тапқыр, суырыпсалма, ділмар, қызыл тілге жүйрік» деген сипаттарды да қамтиды.

Халықаралық терминмен айтқанда, шешен — оратор. Латын тіліндегі orare — «айту, сөйлеу» деген түбірден шыққан. Орыс тіліндегі түсіндірмелерде оратор «ділмар», «қызыл сөз», «сөзшең адам», «сөйлеудің шебері» ретінде беріледі. Қазіргі түсінікте де бұл сөз көп мағыналы: шешендік өнермен айналысатын адам, көпшілік алдында сөйлейтін адам, қызыл тілді меңгерген тұлға.

Кез келген адам шешен бола ала ма?

Бұл сұрақ төңірегінде әрдайым пікірталас болған. Бірі шешендік — туа біткен дарын десе, екіншісі қажетті қасиеттерді тәрбиемен, оқумен, тәжірибемен дамытуға болады дейді. Бұл — бүгінгі ғана талас емес, шешендік тарихында үзілмей келе жатқан мәселе.

Көне Римнің әйгілі шешені әрі теоретигі Марк Туллий Цицерон: «Ақын болып туады, шешен болып шығады» деген. Яғни, табиғи қабілет маңызды болғанымен, шешендік үшін көп оқу, көп іздену, көп сөйлеп жаттығу, күш-қайрат жұмсау қажет.

А. Ф. Конидің пікірінше, шешендік пен көпшілік алдында сөйлей алу — бір нәрсе емес. Қызыл тілге жүйріктік табиғи қабілетке жақын болса, көпшілікке сөйлей алу күнделікті тәжірибеден, үздіксіз жаттығудан қалыптасады.

Демосфен: еңбек арқылы келген шеберлік

Шешендік тарихына үңілсек, Демосфеннің өмірі көпке үлгі. Алғашқы сөйлеген сөздері сәтсіз болып, жұрт күлген, айқайлап наразылық білдірген, аяғына дейін сөйлетпеген кездері болған. Алайда ол табандылықпен өзін тәрбиелеп, кемшілігін жеңді.

Плутархтың баяндауынша, Демосфен міңгірлеуін және тіл кемістігін түзету үшін аузына ұсақ тас салып мәтін оқыған; жүгіріп бара жатып немесе тауға көтеріліп бара жатып ұзақ фразаларды демалмай айтуға жаттыққан; даусын жетілдіру үшін күндіз-түні жұмыс істеген. Тіпті бірнеше ай сыртқа шықпау үшін басындағы шашының жартысын қырқып тастағаны да айтылады — бұл өзін-өзі мәжбүрлеудің бір тәсілі еді. Ол әр кездесуді, әр іскерлік әңгімені жаттығу деп түсініп, кейін жалғыз қалып қайта айтып шығатын болған. Өзге шешендерді мұқият тыңдап, логикасын талдап, жетістік-кемшілігін белгілеп отырған.

Цицерон: білім мен өнердің тоғысы

Плутархтың айтуынша, білімдарлығы мен шеберлігі айрықша, әбден төселген майталман шешендердің бірі — Цицерон. Ол жасынан философиялық еңбектерді көп оқыған, ақындыққа да жақын болған. Шешендігімен римдіктерді таңғалдырған ұстаздарды тыңдап, грек тілін жетік меңгеріп, әртүрлі ғылым саласына ден қойған.

Ол тек құқықтық және саяси шешендікпен шектелмей, сөйлеу мәдениетін актерлік өнерден де үйренген: күлкілі актер Роцийден, трагедия актері Эзоптан тәжірибе алғаны айтылады. Плутарх келтіретін тағы бір оқиғада Афина шешені Аполлоний Цицероннан грек тілінде сөйлеуді сұрайды; жұрттың бәрі таңданып мақтағанда, Аполлоний үнсіз қалады да кейін: Цицеронның өнерін жоғары бағалай отырып, гректердің білім мен шешендіктегі артықшылығы римдіктерге ауып бара жатқанына қынжылатынын білдіреді.

Ұлы шешендердің өмірі бір шындықты көрсетеді: шешен — аса білімдар, көп оқитын, әдебиет, тарих, өнер және әртүрлі ғылым мен техника салаларынан хабардар адам. Сонымен бірге тұлғалық ерекшелік те маңызды рөл атқарады.

Шешеннің стильдері: логика мен эмоцияның теңдігі

«Шешендер туралы» еңбегінде Цицерон шешеннің үш түрін атап өтеді: біріншісі — ойын қатаң тәртіппен, байыпты талдаумен, салқынқандылықпен ұсынатын шешен; екіншісі — аудитория сезіміне көбірек әсер етуді көздеп, бейнелеуіш-көркемдеуіш амалдарды мол қолданатын қызуқанды шешен; үшіншісі — жағдайына қарай осы екі стильдің де элементтерін шебер ұштастыратын шешен.

Тыңдаушыға ықпал етудің жолы әрқилы. Бір шешен дауыс қуатымен, ой тереңдігімен, дәлелдеу шеберлігімен, логикасымен баурайды. Енді бірі эмоцияның күшіне, экспрессияға, образды тілге сүйенеді.

Қазіргі әдебиеттерде де шешендер көбіне екі бағдарға жіктеледі: пікірдің ойлылығын негізгі құрал ететіндер және эмоция арқылы әсер ететіндер. Академик И. П. Павлов адамның жоғары жүйке қызметінде көркемдік және ойшылдық тип болатынын айтқан: осы айырма сөйлеудің эмоциялық не логикалық басымдығын тудыруы мүмкін.