Ойлау туралы қазақша реферат
Ойлау туралы қысқаша реферат
Психология тарихының алғашқы кезеңдерінде, әсіресе XIX ғасырдың соңында Еуропада эксперименттік психология қалыптаса бастаған кезде, ойлауды зерттеуге қызығушылық ерекше артты. Бақылау ғылыми әдіс ретінде кең қолданылғандықтан, ертедегі зерттеушілер (мысалы, Кюльпе) сыналушыларға ойлану барысын сипаттатып, дұрыс ойлаудың табиғатын интроспекция арқылы түсіндіруге ұмтылды. Бұл бағыт бірқатар маңызды нәтижелер беріп, тиімді ойлаудың кейбір факторларын айқындауға мүмкіндік жасады.
XX ғасырда В. Вундт, У. Джеймс, Э. Торндайк, Дж. Дьюи, Дж. Уотсон және М. Вертгеймер сияқты көптеген көрнекті психологтар ойлау мәселесін әрқайсысы өз теориялық моделіне сүйене отырып қарастырды. Соңғы жиырма жылда ойлау қайтадан психологиялық зерттеудің заңды әрі өзекті тақырыбы ретінде жаңғыра түсті (Bourne & Dominowsky, 1972; Erickson & Jones, 1978; Mayer, 1983). Бұл серпіліс логикалық ойлау мен пайымдауға арналған эксперименттердің көбеюімен тығыз байланысты.
Неге ойлау маңызды?
Білім түйсік пен қабылдаудан басталады, бірақ таным тек сонымен шектелмейді: ойлау сезімдік тәжірибеден асып түсіп, қабылдауда тікелей берілмеген байланыстарды жанама қорытынды арқылы ашуға мүмкіндік береді.
Ойлаудың мәні мен анықтамасы
Біздің қоршаған дүние туралы біліміміз түйсік пен қабылдаудан басталады. Алайда осы мәліметтер ойлау арқылы өңделіп, жалпыланып, таным көкжиегі кеңейеді. Себебі ойлаудың маңызды қасиеті — қабылдауда берілмегенді қорытынды жасау арқылы жанама түрде ашуы.
Классикалық анықтама
Ойлау — сыртқы дүние заттары мен құбылыстарының байланыс-қатынастарының мида жалпылай және жанама түрде, көбіне сөз арқылы бейнеленуі.
Процестік түсінік
Ойлау — жаңа ой репрезентациясы қалыптасатын процесс. Ол міндет шешу, қиялдау, пайымдау, дерексіздену және пікір айту сияқты әрекеттердің күрделі өзара байланысы арқылы жаңа ақпаратты қайта құрастырады.
Түйсік пен қабылдау көбіне құбылыстардың жеке белгілерін кейде ретсіз, кездейсоқ түрде бейнелейді. Ал ойлау заттар мен құбылыстардың қасиеттерін салыстыруға, ажыратуға, олардың тікелей берілмеген жаңа қырларын ашуға жағдай жасайды. Осылайша жекеден жалпыға, жалпыдан қайта жекеге көпсатылы ауысу ойлау негізінде жүзеге асады.
Ес, ақпаратты өңдеу және мысал
Кітап оқыған кезде ақпарат сенсорлық сақтаудан қысқа мерзімді өңдеуге, әрі қарай ұзақ мерзімді еске жүйелі түрде өтеді. Бұл мәліметтер кейін қайта өңделіп, «қорытылады» — нәтижесінде бірегей қорытынды жасалады.
Мысал: тарихи ақпаратты біріктіру
Егер сіз Ресей мен Германия арасындағы соғыс кезеңінде II Николайдың азаматтардың негізгі мұқтаждықтарына жеткілікті назар аудармағаны туралы оқысаңыз, ұзақ мерзімді естен Николайдың жұбайы Александраның тегі бойынша неміс болғаны жайлы дерек еске түсуі мүмкін. Осы екі ақпаратты біріктіру белгілі бір тарихи үдерістерге ықпал еткен себептер туралы ойға жетелейді.
Дегенмен мұндай қорытындылар көбіне әлдеқайда күрделі: олар міндет шешуді, қиялдауды, пайымдауды, дерексізденуді және пікір айтуды талап етеді.
Ойлау, елестер және ассоциациялар
Ойлау елестермен де тығыз байланысты. Ойлау проблемасын зерттеген А.А. Смирнов ойлау мен интеллектуалдық процестердің ассоциативті ағымын ажырата қарастыру қажеттігін атап өткен. Себебі ойлау іс-әрекетінде ассоциациялар кең қолданылады және ойлау есептерін шешуге елеулі көмегін тигізеді.
Ассоциация қалай көмектеседі?
Қазіргі жағдайға ұқсас оқиғаларды әдейі немесе еріксіз еске түсіру арқылы пайда болған байланыстар мәселенің шешімін табуға жақындатады.
Маңызды шарт
Ассоциациялар ойды жан-жаққа шашыратпай, керісінше мақсатты шешімге бағыттағанда ғана өнімді нәтиже береді.
Ойлау және сөйлеу: тең емес, бірақ ажырамас
Адамның ойы көбіне сөз арқылы білдіріледі: пікірін жеткізу үшін адам дауыстап сөйлеуі мүмкін. Ой сөзбен айқындалғанда нақтыланып, жүйеленіп, дәлелдене түседі. Бірақ ойлау мен сөйлеуді теңестіру дұрыс емес: ойлау — сыртқы дүниені бейнелеудің жоғары формасы, ал сөз — сол ойды басқаға жеткізетін құрал.
Тіл дамуы және ойлаудың кеңеюі
Бала тілі шықпай тұрып та ойлай алады: нәресте дүниені көбіне бірінші сигнал жүйесі арқылы таниды. Алайда тіл пайда болып, сөз арқылы үлкендермен қарым-қатынас күшейген сайын баланың ойлау мүмкіндіктері айқын кеңейеді.
Ойлаудың қозғаушы күштері және «ішкі» сипат мәселесі
Ойлау адамның сыртқы дүниемен қарым-қатынас жасау процесінде пайда болады. Ойлаудың мазмұнын айқындайтын — объективтік шындық, ал мақсат қойып, соған ұмтылдыратын — адамның қажеттіліктері. Ойлау ішкі қарама-қайшылықтарға толы: дәл осы қайшылықтар, яғни проблемалық жағдаяттар ойлаудың дамуы мен іске асуының қозғаушы күшіне айналады.
Ойлау «ішкі» ме, әлде мінез-құлықта ғана көріне ме?
Бұл сұрақ ғылыми талқылауда әлі де өзекті. Мысалы, шахматшы жүріс жасамай тұрып бірнеше минут ойланып отыруы мүмкін. Сыртқы әрекет байқалмаса да, бұл сәтте ол ақпаратты таразылап, шешімге жақындап келеді — демек, ойлау жүріп жатады.
Ойлаудың үш негізгі сипаты (Mayer, 1983)
1) Когнитивті, яғни «іштей» өтеді
Ойлау сананың ішінде жүзеге асады, бірақ оны мінез-құлық пен нәтиже арқылы бағалауға болады. Шахматшының таңдаған жүрісі — ойлаудың сыртқы көрінісі.
2) Біліммен амал жасау процесі
Ойлау барысында когнитивті жүйедегі білімдер өңделеді: адам жаңа мәліметті бұрынғы естегі деректермен біріктіріп, жағдай туралы түсінігін қайта құрады.
3) Бағытталған және мақсатқа тәуелді
Ойлау нәтижесі мәселені шешуге бағытталады немесе сол шешімге жетелейтін әрекеттен көрінеді. Шахматшы үшін әр келесі қадам жеңіске ұмтылады.
Ойлау — «жоғары деңгейдегі» танымдық іс-әрекет
Ойлау ақпаратты өңдеу тізбегіндегі кейінгі, күрделірек буынға жатады. Ол қабылдау, паттерндерді тану және ес сияқты «төменгі деңгей» процестеріне сүйенеді. Сондықтан ойлауды ұғым қалыптастыру, логика және шешім қабылдау сияқты тақырыптармен қатар қарастыру танымның тұтас жүйесін түсінуге мүмкіндік береді.
Ойлау мен әрекеттің байланысы
Адам ақиқатты әрекет арқылы таниды: дүниені өзгерте отырып, оны түсінеді. Ойлау операциялары (талдау, жинақтау және т.б.) алғашында практикалық әрекет түрінде қалыптасып, кейін теориялық ойлаудың тәсілдеріне айналады. Соған қарамастан тәжірибе ойлаудың ақиқаттығын бағалаудың маңызды өлшемі болып қала береді.
Егер есеп тек практикалық деңгейде шешілсе, ол көбіне нақты бір жағдаймен шектеледі және әр жаңа жағдай сайын қайта шешуді талап етеді. Ал есептің мазмұнын жалпылап, жалпыланған тәсілді тапсақ, онда бір ғана жағдайға емес, ұқсас жағдайлардың тұтас тобына ортақ теориялық шешімге қол жеткіземіз.
Когнитивті модельдің компоненттері бір-бірінен оқшау емес: ойлау, ұғым қалыптастыру, логика және шешім қабылдау қабылдау мен ес сияқты алдыңғы сатылармен табиғи түрде байланысады. Теориялық ойлаудың өзі жекеден жалпыға, жалпыдан жекеге, құбылыстан мәнге және мәннен құбылысқа қайта өту қозғалысын қамтиды. Шынайы ойлау — ой ағымы; оны іс-әрекет пен оның нәтижесінің бірлігінде түсінуге болады.
Қазіргі зерттеулер: құпия да бар, мүмкіндік те бар
Ойлау процесі өте күрделі болғандықтан, оны толық зерттеу кейде біздің түсіну деңгейіміз бен техникалық мүмкіндіктерімізден асып түсетіндей көрінеді. Бұл пікір ішінара дұрыс: ойлаудың көптеген қырлары әлі де толық ашылған жоқ. Алайда когнитивті психология соңғы онжылдықтарда ойлауға қатысты бірқатар фактілерді айқындап, оларды түсіндіретін теориялық модельдер мен зерттеу әдістерінің қуатты арсеналын қалыптастырды.
Логика мен психология: зерттеу нысаны ортақ, тәсілі бөлек
Ойлау — аса күрделі психикалық процесс, оны бірнеше ғылым саласы зерттейді. Солардың ішінде логика мен психологияның орны ерекше. Екі ғылым да ойлауды қарастырғанымен, әдіс-тәсілдері мен сұрақ қою тәсілі әртүрлі.
Психология нені зерттейді?
Әртүрлі жас кезеңдеріндегі ойлаудың пайда болуы, дамуы, қалыптасуы; тұлғалық ерекшеліктер мен даму заңдылықтары.
Логика нені зерттейді?
Бүкіл адамзатқа ортақ ойлау заңдары мен формалары; ойлаудың нақты нәтижелері — ұғым, пікір, ой қорытынды сияқты құрылымдардың табиғаты.
Ойлаудың физиологиялық негіздері (И.П. Павлов)
Ойлаудың физиологиялық негіздері И.П. Павловтың бірінші және екінші сигнал жүйелері туралы ілімімен түсіндіріледі. Ойлау — ми қыртысының күрделі аналитикалық-синтетикалық қызметінің нәтижесі; мұнда екінші сигнал жүйесінде қалыптасатын уақытша жүйке байланыстары жетекші рөл атқарады.
Бірінші және екінші сигнал жүйелерінің айырмасы
- Екі жүйенің ми қызметіндегі жалпы заңдылықтары ұқсас.
- Бірінші сигнал жүйесі нақты, тікелей құбылыстарға байланысты реакцияларды туындатады.
- Екінші сигнал жүйесі осы құбылыстарды жалпылап, сөздік-ұғымдық деңгейде өңдейді.