Адам өлтіру
Абайсызда адам өлтіру ұғымы және қасақана қаза келтіруден айырмашылығы
Абайсызда адам өлтіруді басқа адамға құқыққа қарсы қасақана қаза келтіруден ажырату маңызды. Себебі абайсызда адам өлтіру әдетте қылмыстық менмендік немесе қылмыстық немқұрайлылық салдарынан жасалады.
Қылмыстық менмендік
Кінәлі адам әрекет жасау кезінде жәбірленушінің өлімі болуы мүмкін екенін алдын ала біледі, бірақ еш негізсіз, жеңілтектікпен оны болдырмайтынына сенеді.
Қылмыстық немқұрайлылық
Кінәлі істің мән-жайына қарай өз әрекетінен өлім туындауы мүмкін екенін алдын ала біле алатын әрі білуге тиіс бола тұра, оны алдын ала білмей қалады.
Қылмыстық менмендік пен жанама қасақаналық: шекарасы қайда?
Қылмыстық менмендік нәтижесінде қаза келтіру мен басқа адамға құқыққа қарсы жанама ниетпен қаза келтіру өзара субъективтік жағымен ерекшеленеді.
Кінәлі өлімнің болуы мүмкін екенін біледі және оны болдырмайтынына сенеді.
Кінәлі өлімнің болуы мүмкін екенін ғана емес, кей жағдайда өлімнің болатынын да алдын ала біледі; оны қаламаса да, саналы түрде жол береді немесе зардапқа немқұрайды қарайды (өлімнің алдын алу үшін шара қолданбайды).
Саралау мәселелері: қай бап қолданылады?
Абайсызда адам өлтіру, жалпы қағида бойынша, ҚК 101-бабы бойынша саралануы тиіс. Егер абайсызда адам өлтіру белгілі бір құрамда саралау белгісі ретінде арнайы көрсетілсе, онда іс-әрекет сол белгі қамтылған тиісті бап бойынша сараланады. Мұндай жағдайда ҚК 101-бабы бойынша қосымша саралау талап етілмейді.
Сонымен қатар, азаптауды қолдану кезінде денсаулыққа ауыр, орташа ауырлықтағы немесе жеңіл зиян келтірудің салдарынан абайсызда қаза болуы ҚК 347-1-бабының тиісті бөліктерінің диспозициясын қамтуы мүмкін; мұндай кезде ҚК 101, 103, 104, 105-баптары бойынша қосымша саралау әдетте қолданылмайды.
Жазықсыз адам өлтіру: жауаптылықты болдырмайтын жағдайлар
Абайсызда адам өлтіруді ҚК 23-бабына сәйкес жауаптылықты болдырмайтын жазықсыз қаза келтіруден ажырату қажет.
Өлімді алдын ала білу мүмкін емес
Адам басқа тұлғаның өлімі болатынын алдын ала білмеген және білуі мүмкін болмаған.
Барлық қажетті шара қолданылған
Адам өлім болуы мүмкін екенін алдын ала біліп, өз ойынша оны болдырмауға барлық қажетті шараларды қолданған, бірақ өлім өзінен тәуелсіз себептермен болған.
Әрекетсіздік арқылы қаза келтіру және міндеттің туындауы
Кінәлінің өлімнің алдын алу жөніндегі әрекетті жасау міндеті заң талаптарынан туындауы мүмкін. Мысалы, ата-аналар жаңа туған нәрестені немесе жас баланы әдейі өлтіру мақсатымен тамақтандырмай, не оның өмірін сақтап қалу үшін өзге де шараларды қолданбай қоюы ықтимал.
Сол сияқты, өздігінен жүріп-тұра алмайтын және табиғи қажеттіліктерін өз бетімен қамтамасыз ете алмайтын қарт ата-аналарын ересек балалары олардан «құтылу» мақсатында қараусыз қалдырып, қажетті көмекті көрсетпеуі де мүмкін.
Адам өлтірудің объективтік жағы: себептік байланыс және зардап
Адам өлтірудің объективтік жағы басқа адамды өмірінен заңсыз айыру арқылы көрінеді. Қылмыстың аяқталуы үшін өмірден айыруға бағытталған әрекет (немесе әрекетсіздік) пен соның салдарынан адамның өлуі арасындағы себептік байланысты анықтау қажет.
Маңызды қағида
Әрекет пен зардап арасында себептік байланыс болмаса, тұлға тек нақты жасаған әрекеті үшін ғана жауапты болады.
Өлім әрекет жасалғаннан кейін бірден де, белгілі бір уақыт өткеннен кейін де наступ етуі мүмкін. Келтірілген зардапты кінә ретінде жүктеу үшін өлім мен субъектінің әрекеті (немесе әрекетсіздігі) арасындағы себептік байланыс шешуші мәнге ие.
Оқталу және нақты келтірілген зиян үшін жауаптылық
Егер өмірден айыруға тікелей қасақаналық болғанымен, қылмыстық зардап — өлім — туындамаса, бұл жағдай адам өлтіруге оқталу ретінде саралауға негіз болуы мүмкін.
Ал жанама ниет болған жағдайда, кінәлі адам көбіне нақты келтірілген зиян үшін ғана жауап береді (мысалы, денсаулыққа зиян келтіргені үшін).
Субъективтік жағы: қасақаналық түрлері
Адам өлтіру — материалдық құрам қылмыс. Оның субъективтік жағы қасақаналықпен сипатталады: қасақаналық тікелей немесе жанама болуы мүмкін.
Тікелей қасақаналық
Кінәлі өз әрекетінің басқа адамның өміріне қол сұғатынын сезінеді, өлімге әкелуі мүмкін екенін немесе әкелетінін біледі және өлімнің болуын тілеп әрекет жасайды.
Жанама қасақаналық
Кінәлі әрекеті адам өміріне қауіп төндіретінін мойындайды, өлімнің болуы мүмкін екенін біледі, өлімді тілемейді, бірақ саналы түрде жол береді немесе өлімнің болу-болмауына немқұрайдылық танытады.
Қазіргі тәжірибедегі бір үрдіс
Соңғы уақытта жарылыс жасау арқылы адам өлтіру оқиғалары жиілеп отырғаны аталады. Мұндай істерді саралау кезінде де жоғарыдағы қағидалар: ниеттің нысаны, абайсыздықтың түрі, себептік байланыс және нақты зардап мұқият айқындалуы тиіс.
Қысқаша түйін
- Абайсызда адам өлтіру мен қасақана қаза келтірудің айырмасы ең алдымен субъективтік жақтан көрінеді.
- Саралау кезінде ҚК 101-бабы және арнайы құрамдардағы саралау белгілері ескеріледі.
- Жауаптылық үшін себептік байланыс пен зардаптың (өлімнің) туындауы негізгі мәнге ие.