Аталар мен әжелер - табиғи педагогтар
Отбасы — тәрбиенің бастау бұлағы
«Отан — отбасыдан басталады» деген мақалға сүйенсек, отбасы — белгілі дәстүрлердің, жағымды өнегелер мен мұралардың сақтаушысы. Бала өмір жолымен алғаш рет осы ортада танысып, моральдық нормаларды игереді. Сондықтан үйелмендік өмір — жеке адамның азамат болып қалыптасуының негізгі тірегі.
Жөргектен басталатын күтім мен тәрбие баланың тәуелсіз еліміздің достойны азаматы болып жетілуіне дейін жалғасады. Сол себепті ең үлкен жауапкершілік, ең алдымен, ұрпақ өрбіткен ата-анаға жүктеледі.
Ата-ана жауапкершілігі және ұлттық тәрбие
Аяғын жаңа басып, тілі енді шығып, сөйлей бастаған сәбиге деген ананың мейірімі мен әкенің қамқорлығы — тәрбиенің алғашқы іргетасы. Отбасы — баланы тәрбиелеудің ең алғашқы ортасы. Сондықтан әрбір шаңырақта балаларды еңбексүйгіштікке және отансүйгіштікке баулу қазақтың салт-дәстүрімен тығыз байланысты.
Қазақ қоғамында ана баласын шебер, ақылды, озат етіп тәрбиелеуді армандаған. Кең байтақ далада өмір сүрген балалардың тәрбиесі ата-анасының күнделікті іс-әрекетімен және көшпелі тұрмыс салтымен сабақтас болды. Балаларды жастайынан тіл алғыштыққа, тәртіпке, жалпы адамгершілік қасиеттерге, үлкенді сыйлауға, өз діні мен ұлтына құрметпен қарауға үйреткен.
Ата мен әженің тәлімдік орны
Үйелмендегі тәрбиенің келесі маңызды тұлғалары — ата мен әже. Ұлы педагог К. Д. Ушинский оларды «табиғи педагогтар» деп бағаласа, Ш. Айтматов өз әжесін үлкен тәрбиешім деп есептеген. Ол әжесінің қонаққа, тойға, сондай-ақ өмірдің ауыр сәттеріне қатысты жоралғыларға ертіп жүріп, жол-жөнекей аңыз-әңгіме, жыр, өлең, мақал-мәтел айтып, балалық шағын рухани дүниемен байытқанын ықыласпен еске алады.
Рухани сабақтастық
Ата-әже — ұрпаққа дәстүрді жеткізетін көпір: әңгіме, өсиет, үлгі арқылы мінез қалыптастырады.
Тәрбиенің тілі
Ертегі, жыр, мақал-мәтел — баланың ойлауын, тілін және адамгершілік бағдарын күшейтетін құрал.
Отбасы — тәрбиенің негізгі көзі
Қазақ халқы «Отан — отбасыдан басталады» дейді. Демек, отбасы — тәрбиенің негізгі көзі, түп қазығы. Қанша заман өтсе де, бабалардың мол тәжірибесіне, тағылымы мен дәстүрлеріне сүйене отырып, әке мен ана, ата мен әже ұрпағының шын азамат болып өсуіне қамқорлық жасаған.
Отбасылық тәрбиенің әдістері
Ғасырлар бойы қазақ отбасылары балаларды тәрбиелеуде түрлі әдістерді қолданып келген. Олардың қатарында түсіндіру, үйрету, насихат, қажет жағдайда талап қою және шектеу секілді амалдар бар. Бұл тәсілдердің түп мақсаты — баланың бойына жауапкершілік пен тәртіпті сіңіру, дұрыс мінез қалыптастыру.
Мемлекеттік деңгейдегі назар және қазіргі талап
Бүгінгі жас ұрпақ — ертеңгі болашағымыз. Сондықтан елімізде тәрбие мәселесіне мемлекет тарапынан ерекше мән беріліп отыр. 2004 жылғы атқарылған жұмыстардың қорытындысы мен 2005 жылға арналған міндеттер талқыланған Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің алқа отырысында да жеке тұлғаны қалыптастырудың алғашқы сатысынан басталатын тәрбие мен білім берудің өзекті мәселелері жүйелі түрде сөз болды.
Министр Ш. К. Беркімбаева өз баяндамасын балаларды отбасында тәрбиелеу мен оқытудың озық технологияларын белсенді енгізу қажеттігін атап өтуден бастаған. Бұл — жас ұрпақтың жан-жақты қалыптасуының негізі отбасы тәрбиесінен басталатынын айқын көрсетеді.
Сондай-ақ бүгінгі күні ҚР Конституциясы, «Отбасы туралы» заң және «Жанұя» мемлекеттік бағдарламасына сәйкес қазақстандық тәлім-тәрбие беруді ұйымдастырудың ұлттық үлгісін дамытуға жағдай жасау бағытындағы жұмыстар жоспарлы түрде жүзеге асырылып келеді. Ұлттық үлгінің негізгі өзегі — оның құрылымдық бөліктерінің сабақтастығы мен үздіксіздігі.
Қателіктің құны
Өмір көрсеткендей, балаларды отбасында тәрбиелеу және оқыту барысында жіберілген қателіктер мен олқылықтар кейін ел үшін қымбатқа түседі: бұл әсіресе экономикалық және әлеуметтік қатынастарда айқын сезіледі. Сондықтан жеке тұлғаны қалыптастырудың алғашқы сатысы ретінде отбасындағы тәрбие мен оқытуды қаржыландыруға, қолдауға және сапалы ұйымдастыруға селқос қарау — тек әлеуметтік сала шеңберіндегі мәселе емес екенін түсінетін уақыт жетті.
Отбасыдағы мейірім, талап, дәстүр және білім — қоғамның тұрақтылығы мен елдің ертеңін қалыптастыратын ортақ құндылықтар.