Аударманың мақсаты
Тілдердегі әмбебаптық және нақты сәйкессіздік
Кез келген тілде басқа тілдерге ортақ грамматикалық әмбебаптықтардың болуы — заңды құбылыс. Алайда түпнұсқа тіл мен аударма тілдің грамматикалық сәйкестіктері жиі ұшыраса бермейді. Осыдан келіп аудармада морфология мен синтаксистік құрылысқа қатысты нақты міндеттер туындайды. Сондықтан аударма теориясында тілдердің грамматикалық құрылысындағы айырмашылықтарға ерекше мән беріледі.
Түпнұсқаның грамматикалық формасын «өңдеу» не «реттеу» аударманың мақсаты емес. Мақсат — аударма тілге тура сай келмейтін формаларды мағынасы мен қызметін сақтай отырып жеткізу.
Грамматикалық форма және стильдік қызмет
Аударудағы басты шарттардың бірі: түпнұсқадағы грамматикалық ерекшелік белгілі бір стильдік қызмет атқаруы керек. Мұндай белгілерге, мысалы, грамматикалық формалардың ықшамдылығы, сөйлем құрылымындағы жарыспалылық, синтаксистік күрделі бірлікті құраушы сыңарлардың арақатынасы, белгілі бір сөз табын әдейі жиі қолдану сияқты сипаттар жатады.
Аударманың міндеті
Осындай грамматико-стилистикалық бірліктерді не тікелей аудару, не аударма тілдегі аналогиялық құралдармен жеткізу — аударманың негізгі міндеттерінің бірі.
Қиындық және «схема»
Кейбір бөгде грамматикалық құрылымдарды меңгеру қиын болуы мүмкін. Дегенмен мұндай тұлғалар кейде аударма тілге белгілі бір қалыптасқан тәсілдер арқылы беріліп отырады.
Мысал: бағыныңқы компоненттің өзгеруі
Орыс тіліндегі «Я знал, что придешь» сөйлемінде бағыныңқы компонент (что придешь) қазақ тіліне көбіне тура толықтауыш ретінде беріледі. Себебі қазақ тілінде толықтауыш бағыныңқылы сабақтас құрмалас сөйлем үлгісі дербес категория ретінде жоқ.
Аударма «үлгіқалыпқа» бағынбайды
Мұндай грамматикалық сәйкессіздіктерді жеткізу көбіне сөз тіркесі мен сөйлем шегінде жүзеге асады. Бірақ бұдан «аударма үлгіқалыпқа көнеді» деген түсінік тумауы керек. Біріншіден, әр тілдің өзге тілдермен салыстырғанда мұндай ерекшеліктері әрдайым шектеулі. Екіншіден, бұл құрылымдарды жеткізуде қатып қалған стандарт болмайды: аударма өзгермейтін «бір рецептке» сүйенбейді.
Балама таңдауға әсер ететін факторлар
- сөйлемнің мәтіндегі басқа сөйлемдермен байланысы;
- мәтіннің жанры, типі, жалпы стилі;
- мағыналық реңк пен авторлық интонация.
Кейбір оқулықтар мен салыстырмалы грамматикаларда жекелеген құрылымдар «әрдайым белгілі бір үлгімен аударылады» деген пікір орнығып кетуі мүмкін. Бірізділік керек болғанмен, бір ғана тәсілге байланып қалу қате. Дегенмен аударма тәжірибесінде жиі кездесетін, типтік мәні бар тәсілдер мен олардың нұсқаларын белгілеуге болады.
Тілдік деңгейлердің өзара байланысы: лексика, морфология, синтаксис
Аудармада сәйкестіктің тек формалық қырына сеніп қалуға болмайды. Түпнұсқа тілде морфологиялық құралдармен (жалғау, көмекші сөз, шылау т.б.) берілген мағынаны барабар жеткізу үшін аудармада кейде лексикалық бірлік іздеуге немесе синтаксистік құрылымды өзгертуге тура келеді. Осы тұста тілдік жүйенің әр деңгейі бір-бірімен тығыз байланыста екені ерекше көрінеді.
Мысал: лексика → морфология
Орыс тіліндегі «Он намерен это сделать» сөйлемі қазақша «Ол бұны істемек» болып беріледі. Мұнда намерен деген лексикалық мағына қазақ тілінде -мақ жұрнағы арқылы морфологиялық тәсілмен жеткізіліп тұр.
Ешбір теория, соның ішінде аударма теориясы да, типтік құбылыстарды жинақтаусыз дамымайды. Бірақ мұндай жинақтаулар материалдың көлеміне және қолданылатын саласына қарай нақтыланып, жіктеледі. Сондықтан түпнұсқа мен аударма тілдің өзіндік ерекшеліктерін әрдайым ескеріп отыру қажет.
Дәлме-дәл (формальды) аударудың шектеулері
Формальды-грамматикалық тұрғыдан дәлме-дәл аудару көбіне тұлғалық сәйкестіктердің болмауына байланысты мүмкін болмайды. Грамматикалық тұлғаны сол қалпы басқа грамматикалық тұлғамен беру аударма тілдің сөз тіркестіру заңдылығына сай келмеуі мүмкін; ал кейде формалық тепе-теңдік стиль жағынан басқаша әсер береді.
Мысал: бір форма — қыстырма орамға айналады
И все почему-то вздохнули (Чехов)
Неліктен екені белгісіз, бәрі де күрсінді.
Мұнда почему-то бір сөзден тұратын форма қазақшада қыстырмалық орам арқылы берілді. Себебі орыс тіліндегі -то белгісіздік реңкін беретін форманың қазақ тілінде дәл сондай тұлғалық баламасы жоқ.
Жалпы алғанда, түпнұсқа мен аудармада сөйлемдердің орын тәртібі, саны, грамматикалық санаттары және оларды ұйымдастыру тәсілдері сирек жағдайда ғана толық сайма-сай келеді.
М. Әуезов тәжірибесі: сөйлемге сөйлем орай аудару және оның шегі
Дәл аударудың ұстанымы
Мұхтар Әуезов Тургеневтің «Дворянское гнездо» романын аудару барысында «сөйлеміне сөйлем орай етіп аудару» ұстанымын алға тартады: сөйлемдерді бөлшектемей, түпнұсқадағы тыныс белгілерін де барынша сақтауға тырысқанын атап көрсетеді. Мұндай тәсіл жазушының тіл, стиль, сөйлем құрылымындағы ерекшелігін беруге көмектесуі мүмкін.
Дегенмен бұл ұстаным сыннан да сырт қалмаған: кей тұстарда түпнұсқа синтаксисіне тым жақындық қазақ тілінің табиғи икеміне қайшы келуі ықтимал. Әуезовтің тіл шеберлігі көп жағдайда мұны еңсере алғанымен, кейбір сөйлемдерде түпнұсқа құрылымының «жетегінде кету» қаупі көрінеді.
Аудармадан мысалдар (үзінділер)
Орысша
Ночь была тиха и светла, хотя луны не было.
Қазақша
Түн тыныш, ай болмаса да, жарық екен.
Орысша
Лаврецкий поднялся и начал возражать Панщину: завязался спор.
Қазақша
Лаврецкий түрегеліп, Панщинге қарсы сөйлеп: дау басталды.
Орысша
День пронесся быстро в этих размышлениях, начал вечер.
Қазақша
Осындай ойлармен күн тез өтті де, кеш те батты.
Ескертпе
Кейбір күрделі сөйлемдерде түпнұсқа құрылымына тым ілесу қазақша сөйлемнің табиғи жеңілдігін әлсіретуі мүмкін. Бұл — «форма қуудың» ықтимал салдары.
Жалпы қорытынды: аудармада грамматикалық санаттардың өзгеруі — тіпті дәл аударуға ұмтылғанның өзінде — заңды құбылыс. Формалық-грамматикалық тепе-теңдік өте сирек кездеседі.
Түпнұсқа мен аударма тіл арасындағы грамматикалық айырмашылықтардың 3 типі
-
1) Түпнұсқада бар, аударма тілде тұлғалық баламасы жоқ
Мысалы, орыс тіліндегі етістіктің вид категориясы, род категориясы, сын есімнің қысқа формасы сияқты тұлғалар.
-
2) Аударма тілде бар, түпнұсқада жоқ
Орыс тілінен қазақ тіліне аударуда қазақ тіліндегі етістіктің нақ осы шағы, бұрынғы өткен шағы, өзгелік етіс, тәуелдік жалғаулар сияқты элементтер осы қатарға жатады.
-
3) Тұлғалық ұқсастық бар, бірақ қызметі әртүрлі
Орыс тіліндегі и жалғаулығы кейде себеп–салдар, кейде шарт мағынасын бере алады. Қазақ тіліндегі шартты рай тұлғасы да формалық тұрғыдан орыс тіліндегі бы демеулігіне ұқсас көрінгенімен, қызметтік өрісі кеңірек. Сол сияқты қазақ тіліндегі дейін шылауы орыс тіліндегі до предлогына жуық, бірақ «Мне не до шуток» сөйлемі қазақша тура «Менің қалжыңдайтын жайым жоқ» болып беріледі.
Синтаксистік икем: беткей және терең құрылым
Синтаксистік құрылымдар шартты түрде екі қабатқа бөлінеді: беткей құрылым және терең (мағыналық) құрылым. Мысалы, орыс тіліндегі «Рабочие построили дом», «Дом построен рабочими», «Рабочие, которые построили дом…» сияқты құрылымдардың сыртқы формасы әртүрлі болғанымен, мағыналық өзегі жақын.
Аударуда ең алдымен терең құрылым, яғни мағына өзгеріссіз сақталуы керек. Бірақ беткей құрылымды елемеуге де болмайды: сыртқы форма стильдік рөл атқаруы мүмкін. Мысалы, орыс тіліндегі ырықсыз етіс (пассив) құрылымдары көбіне кітаби-жазба стильде жиірек ұшырасады; қазақ тілінде баяндауыш орын тәртібінің ауысуы ауызекі сөйлеу мен поэзияға тән.
Орын тәртібі және құрмаластың жай сөйлемге ауысуы
Орыс тілінде сөздердің орын тәртібі салыстырмалы түрде еркіндеу, ал қазақ тілінде сөйлем мүшелерінің қалыпты орны тұрақтырақ. Сондықтан орыс тілінен қазақ тіліне аударғанда орын тәртібін жиі өзгертуге тура келеді.
Мысал
Приезжает стрелец-молодец к царю. Привозит царевнино платье; Василиса-царевна опять заупрямилась.
Мерген-өрен патшаға келеді; арудың көйлегін береді, Василиса-патшайым айтқанға көнбей, қиғылық салыпты. (ауд. М. Әлімбаев)
Тағы бір құбылыс
Орыс тіліндегі сабақтас құрмалас сөйлемдер қазақ тілінде жиі түрде жай сөйлемге айналып беріледі:
Он сам не понимал, как это ложь сорвалась с его языка. — Ол бұл өтіріктің аузынан қалай шығып кеткенін байқамай қалды.
Он тот, кто нам нужен. — Ол бізге керек адамның өзі.
Кейбір ұзақ периодтарды түпнұсқадағы формасын бұлжытпай сақтап аудару мәтінді ауырлатып, түсініксіз етуі мүмкін. Мұндайда ақпаратты толық жеткізу үшін сөйлемді бірнеше бөлікке бөлу орынды. Бұл — формадан гөрі мағына мен стильді бірінші орынға қоюдың көрінісі.
Сөйлемді бөлшектеу: стильді сақтау тәсілі
Ә. Сатыбалдиев М. Әуезовтің Л. Толстойдың «Думаннан соң» әңгімесін аударуына қатысты бір күрделі орысша сөйлемнің қазақшада бірнеше сөйлемге бөлініп берілуін талдайды. Соңғы сөйлемдердің толымсыз болуы оларды алдыңғысымен логикалық тұрғыдан тұтастырып, бір көріністі ықшам әрі әсерлі беруге көмектеседі.
Тыныс белгілері: «әріпқойлық» емес, стиль құралы
Аударуда тыныс белгілерін сақтау кейде «әріпқойлық» ретінде қабылданады. Алайда тыныс белгілері авторлық стильге, сөз саптау ерекшелігіне, кейіпкер мінезін беруге және түпнұсқаның ырғағына қызмет етуі мүмкін. Сондықтан бұл салада да механикалық теңестіру емес, стильдік қызметті түсіну маңызды.
Грамматикалық вариантты таңдау: синонимдік және стильдік айырма
Бір мағына кейде әртүрлі грамматикалық варианттар арқылы беріле алады. Мысалы, контекске қарай «қаладан шықты», «қала маңынан шықты», «қала жақтан шықты» тіркестері бір мазмұнға жуықтауы мүмкін. Сол сияқты сөйлем компоненттерінің орын ауыстыруы да мазмұнды түгел өзгертпей, реңкті түрлендіреді.
Тар контекст: мағыналық реңкті дәлдеу
Вариант 1
Тегінде, біреуді жамандағанда барды-жоқты үйіп-төге бермей, шектен шықпаған жөн.
Вариант 2
Тегінде, біреуді жамандаған екенсің, сонда да барды-жоқты үйіп-төге бермей, шектен шықпаған жөн.
Біріншісі жалпы ақыл айтуға жақын, екіншісінде адресатқа қарай бұрылған, ескерту реңкі айқынырақ. Бұл — тар контекстің мағына дәлдеудегі рөлі.
Кең контекст: стиль жүйесі
Кейбір варианттар жазба тілге, енді бірі ауызекі сөйлеуге бейім келеді. Мысалы: «Қағазыңыз бар ма?» (бейтарап/ресмилеу) және «Қағазыңыз бар, ә?» (ауызекі). Аударма барысында түпнұсқаның стильдік қасиеттерін ескеріп отыру қажет.
Қысқа қорытындылар
- Грамматикалық жүйелердің сәйкессіздігі салдарынан кей формаларды дәлме-дәл беру қиын; бұл қиындық басқа грамматикалық құралдармен немесе грамматикалық тұлғаның орнына лексикалық бірлік қолдану арқылы еңсеріледі.
- Аудармада тұтас грамматикалық жүйені есепке алу маңызды; жеке «формалық» элементтерді қуалау олқылыққа ұрындыруы мүмкін.
- Грамматикалық құрылымдарды аударғанда мағыналық-стильдік бояуды және контексті елемеуге болмайды: шешім әрдайым мәтіннің жанры, мақсаты және авторлық стильмен өлшенеді.