Бостандық - қазақтың жері
Шекара белгілеу: пікір қақтығысы және тарихи сабақ
Қазақ халқында «өткен іске сыншы көп» деген қанатты сөз бар. Сол айтқандай, делимитациялау процесі аяқталғаннан кейін оған қатысты халықтың пікірі баспасөз беттері мен қоғамдық ортада жиі талқыланды. Біреулер шекара бөлісі кезінде көп жерден айырылдық десе, енді біреулер «бұған да шүкір» деп тоқтады. Ақиқатына келсек, алғашқы пікірді қолдағандар саны әлдеқайда көп болды.
Осы кезеңде екі мемлекет арасындағы қарым-қатынасты әдейі ушықтырғысы келгендер де ұшырасты. Олардың ойлағаны жүзеге аспағаны көңілге медеу. Елбасы Н.Ә. Назарбаев «Сындарлы он жыл» кітабында көршілес мемлекеттердің Қазақстанның аумақтық тұтастығына шек келтірмейтініне тоқтала отырып, соған қарамастан, кез келген сепаратистік идеядан туындайтын нақты қауіп-қатерге бейжай қарауға болмайтынын ескерткен.
Қандай да бір идея елдің аумақтық тұтастығына зиян келтіріп, қоғамды қарулы жанжалға бастайтын болса, оның қауіпті екенін әрдайым есте ұстау қажет.
Делимитация кезіндегі дау тудырған оқиғалар
Делимитациялау және демаркациялау кезінде халықты алаңдатқан оқиғалар да болды. Мәселен, 1999 жылға дейін Өзбекстан жағында тұрған Майск кеден бекеті 12 шақырым ішкерілеп, Түркістан ауылын өз аумағына кіргізгендей жағдай қалыптасты. Осыған ұқсас мәселелер Жібек Жолы ауылында және Сарыағаш шипажайы маңында да байқалды. Кейін Ұшқын бекетінде көрші тараптың 30 метрге бері жылжығаны туралы деректер айтылды. Мұндай жайттар Ынтымақ, Түркістан ауылы маңы және Көктерек бекеті төңірегінде де қайталанды.
Жергілікті тұрғындардың алаңдауы
Осындай өзгерістерге байланысты үлкен наразылықтардың тууы заңды еді. Тұрғындар бұрын шекара ұғымын сезінбей өскенін, өзен-көл мен жер-су атауларының өзі картада нақты белгіленбегенін айтып, делимитацияның күнделікті өмірге тікелей әсерін жеткізді. Кейбір куәліктерде жер үшін арпалыс, түсініксіздік пен көңілге қонбайтын тұстар ашық көрсетілді.
Шекара шегін өз бетінше белгілеу әрекеттері
Оңтүстік өңірдегі баспасөзде көрші тараптың кей тұстарда шекара шегін өз бетімен белгілеп, қазық қағып, сызықты «жақындатуға» тырысқаны туралы пікірлер жарияланды. Мұндай әрекеттер кеңпейілдікке үйренген жұрттың орынды ренішін күшейтті. Тұрғындар кеңестік кезеңде уақытша берілген жерлердің есесін қайтара алмай отырған тұста, жаңа «сығылысуларға» жол бермеуді талап етті.
Демаркация: география, инфрақұрылым және адам тағдыры
Комиссия атап өткен негізгі қиындықтар
Демаркациялау жөніндегі комиссияның қазақ жағының төрағасы Мұрат Марданұлы Атанов бұл жұмыстар барысында екі мәселе белгілі бір деңгейде қиындық туғызуы мүмкін екенін айтқан.
1) Қол жетуі қиын, қоныстанбаған аумақтар
Шекараның едәуір бөлігі адам сирек қоныстанған әрі жүріп-тұруы қиын учаскелер арқылы өтеді: Майдантал мен Өгем жоталарының таулы үстірттері, Қызылқұм шағылдары, Арал теңізінің тартылған табаны, Үстірт алабы. Мұнда жолдардың, су көздерінің тапшылығы, сусымалы топыраққа белгі орнатудың қиындығы және кей жерлерге тек тікұшақпен ғана жету сияқты кедергілер бар. Бір шекара бағанының өзі шамамен 250 кг тартатыны да жұмыс көлемінің салмағын көрсетеді.
2) Елді мекендер арқылы өтетін шекара
Шекара сызығының аз ғана бөлігі елді мекендер арқылы өтсе де, оның әлеуметтік салмағы өте ауыр. Ұзақ уақыт бір мемлекеттің құрамында өмір сүрген халық әкімшілік межеге қарамастан қоныстанып келген. Соның салдарынан Жібек Жолы, Көктерек және өзге де елді мекендерде Қазақстан мен Өзбекстан азаматтары араласа тұрып жатты.
Демаркациялау кезінде кейбір жерлерде шекара сызығы үйдің үстімен өткен жағдайлар да кездескен. Тіпті, үйі бір елде, ауласы екінші елде қалып қойған отбасылар болды. Каналдар мен өзендерге қатысты мәселелер де комиссия мүшелерін көп ойландырды: шекараны бірнеше жерде кесіп өтетін өзендер бар, мұндай аймақтардағы көпірлер мен жекелеген нысандар айрықша бақылауға алынды.
Өтемақы және тұрмыстық шешімдер
Егер сызық бойында тұрғындардың шаруашылық жерлері қалып қойса, өтемақы төленетіні айтылды, бірақ ол жер заңды түрде сатып алынып, мемлекеттік актімен рәсімделген болуы тиіс. Комиссия артық шығынға ұрынбас үшін, аумағының аз бөлігі ғана сызық бойында қалған үйлерді көшіруге бармай, қосымша жер ұсыну арқылы мәселені жеңілдетуге тырысқаны да көрсетілді.
Кей тұрғындардың айтуынша, құжат жүзінде Қазақстан азаматы болып қала тұра, нақты тұрғылықты мекені келісімнен кейін Өзбекстан аумағында қалып қойған. Осыдан кейін қысым мен тұрмыстық кедергілер күшейгені туралы шағымдар да жарияланды.
Шекара сымы: байланыстарға тосқауыл, қандастарға салмақ
Осылайша оңтүстіктегі көршімізбен мемлекеттік шекараны нақтылау ісі жүзеге асты. Алайда межені білдіретін тікенек сым бұрыннан жалғасып келген табиғи байланыстарға да қатаң тосқауыл қойды. Ең ауыр салдардың бірі — шамамен 30 мың қандасымыздың шекараның арғы бетінде қалып қоюы.
Олар қалаған жағдайда оралман мәртебесін алып, тиісті жеңілдіктерді пайдалана алады. Дегенмен, бүкіл ғұмырын Қазақстанның игілігіне арнаған көп адамның еңбегі мен өмірі екіұдай күйде қалғаны жасырын емес. Енді олар басқа оралмандар сияқты азаматтық алу және әлеуметтік мүмкіндіктерге қол жеткізу жолында ұзақ рәсімдер мен қиындықтарға тап болатыны анық.
Шекара заңды түрде белгіленгенімен, онымен келіспейтіндердің де көп болғаны айтылды. 2003 жылдың күзінде Бостандық ауданынан Қазақстанға мазмұны ауыр хат келгені туралы дерек бар: онда жергілікті қазақтарға қысым көрсету, қоқан-лоққы жасау, мал-мүлікті тартып алу, себепсіз ұрып-соғу, қамап қою сияқты шағымдар және жергілікті биліктің біржақты әрекеті жазылған. Хатқа 800-ден астам адам қол қойғаны көрсетіледі.
Бостандық мәселесі: эмоция мен саясаттың арасы
Бұл — ойландыратын жайт. Алайда Бостандық ауданын қайта күн тәртібіне көтеру мүмкіндігі шектеулі екені де ашық айтылады. Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының Төрағасы болған Қ. К. Тоқаев «Беласу» кітабында Кремльдің бұрынғы қате шешіміне сан мәрте оралғанын, бірақ тарихта кері бұрылатын жол жоғын атап өткен. Оның пікірінше, Бостандықты Қазақстан құрамына қайтаруды талап ету екі ел арасындағы қарым-қатынастар жүйесін күйретіп, үлкен жанжалға ұрындыруы мүмкін; бұл екі халықтың түбегейлі мүдделері мен арман-мұраттарына қайшы келетін жауапсыз қадам болар еді.
Қолдан келетін бағыт
Бүгінгі таңда Бостандық ауданын қайтару мәселесін қайта қозғау халықаралық деңгейде қабылданған көптеген заңнамалық құжаттарға қайшы келуі ықтимал. Сондықтан нақты әрі орынды жол — дипломатиялық келіссөздер арқылы сол жақта қалған қандастарымыздың құқығын қорғау. Бұл өзге мемлекеттің ішкі ісіне қол сұғу емес, азаматтардың қауіпсіздігі мен құқығын қорғауға бағытталған заңды ұстаным.
Қазақта «аузы күйген үріп ішер» деген сөз бар. Өткеннің өкініші — болашаққа сабақ. Тарихта кеткен қателіктерді қайталамау, аумақтық тұтастық пен қоғамдық келісімді сақтай отырып, ел мүддесін байыппен қорғау — осы мәселенің бізге қалдырған ең басты тағылымы.