Қазақша рефераттар

Шартты тежегіш

Шартты рефлекстің жалпылама және мамандалу сатылары

Жаңа қалыптасқан шартты рефлекс бастапқыда жалпылама сипатта болады: организм тек үйренген шартты тітіркендіргішке ғана емес, соған ұқсас немесе бір типті көптеген тітіркендіргіштерге де жауап береді. Бұл құбылыс шартты рефлекстің жалпылама сатысы деп аталады.

Егер уақыт өте келе тек нақты шартты тітіркендіргіш қана нығайтылып, қалғандары еленбесе, ұқсас тітіркендіргіштерге берілетін әсерленіс біртіндеп бәсеңдеп, кейін жойылады. Бұл шартты рефлекстің мамандалу сатысына өтуін білдіреді. Нәтижесінде организм заттар мен құбылыстардың қасиеттерін дәлірек ажыратып, ұқсастық пен айырмашылықты айқын тануға мүмкіндік алады.

1

Ажырататын тежелу

Шартты рефлекстің мамандалуын қамтамасыз ететін, яғни тітіркендіргіштерді сұрыптап, маңыздысын бөліп көрсететін үрдіс ажырататын тежелу деп аталады. Бұл құбылыс ми қыртысында жүретін шартты тежелудің нәтижесінде пайда болады.

Негізгі қасиеттері

  • Тітіркендіргіш белгілері өте ұқсас болса, ажырататын тежелуді қалыптастыру қиындайды.
  • Тежелу дәрежесі нығайтушы тітіркендірістің күшіне тәуелді.
  • Қалыптасу үдерісі толқын тәрізді: уақытша күшеюі мен бәсеңдеуі кезектесіп отырады.
  • Жаттығу арқылы жетілдіруге болады; бұл ортаның сезімдік белгілерін нәзік ажыратудың негізін қалайды.
2

Шартты тежегіш

Егер шартты сигналға қосымша әсер біріктіріліп берілгенімен, ол нығайтылмаса, ал шартты сигналдың өзі әрдайым нығайтылып отырса, жүйке орталықтарында шартты тежелу пайда болады. Көп ұзамай қосымша әсермен бірге берілген үйренген тітіркендіргіш ішкі тежелу салдарынан шартты әсерленіс шығаруды тоқтатады.

Сол кезде белгілі бір әрекетті тежеуге қабілетті қосымша тітіркендіргіш шартты тежегіш деп аталады (мысалы, мектептегі қоңырау).

Негізгі қасиеттері

  • Әлсіз тітіркендіргішке (мысалы, жарыққа) қосымша күшті әсер (мысалы, қоңырау) қосылса, шартты тежегіш оңай қалыптасады.
  • Бұрын қолданылған күшті тітіркендіргіштердің іздері қосымша түрткі ретінде әсер етуі мүмкін.
  • Қосымша тітіркендіргіш әлсіз болса, ол екінші ретті рефлекстің түрткісі қызметін атқара алады.
  • Қосымша тітіркендіргіш шартты тежегіш мәнін иемденсе, ол ұқсас шартты әсерленістерді де тежей алады.
  • Қосымша тітіркендіргіш жағымды сигналмен бірнеше рет қатар берілсе, бағдарлау рефлексін тудырады.

Қосымша тітіркендіргіш қаншалықты күшті болса, шартты тежегіш соғұрлым тез қалыптасады. Организм мен сыртқы ортаның өзара қатынасында оның биологиялық маңызы зор.

3

Кешіктіретін тежелу

Кешіктіретін шартты рефлекстер бірден қалыптаспайды: нығайтудың басталу уақыты біртіндеп ұзартылғанда ғана жасалады. Алғашқы кезеңде шартты тітіркендіргіштің жекеленген әсері кезінде нейрондар белсенділігі тежелуге бейім болады.

Бұл түрдегі тежелу шартсыз рефлекстің күшіне тәуелді: шартсыз рефлекс өте күшті болса, кешіктіретін тежелудің қалыптасуы қиындайды. Дегенмен, дәл осы механизм шартты рефлекстің әсерленісін уақытында іске қосуға мүмкіндік береді.

Негізгі қасиеттері

  • Шартты тітіркендіргіш неғұрлым күшті болса, кешіктіретін тежелуді қалыптастыру соғұрлым қиын.
  • Нығайтушы түрткі күшті болса, шартты рефлексті кешіктіру қиындайды.
  • Тәжірибелерді қайталағанда, оқшауланған шартты тітіркендіру уақыты біртіндеп ұзарса, кешіктіру жеңілдейді. Тітіркендіргіштер арасы 2–3 минут болса, кешіктіретін тежелу әдетте қалыптаспайды.
  • Шартты рефлекс тым жиі нығайтылса немесе кешіктіру уақыты тым қысқа болса, тежелуді ұзартуға кедергі жасайды.

Шартты тежелудің жалпы сипаттамасы және маңызы

Шартты тежелу уақыттық түрткілердің қатысуына қарай басқа түрлерінен ерекшеленеді. Сонымен қатар нығайтылса да өшетін ерекше түрі бар: жағымды шартты стимул ұзақ уақыт бір ырғақта, бір сарында нығайтқышпен қатар әсер еткен жағдайда тежелу байқалуы мүмкін.

И.П. Павлов ішкі тежелудің түрлерін олардың әрекеті мен қалыптастыру тәсілдеріне қарай жіктеп, тежелу қасиеттеріндегі айырмашылық көбіне олардың күшіне байланысты екенін атап көрсетті. Ол шартты тежелудің кейде жергілікті, кейде ми құрылымында жалпылама түрде кездесетініне ерекше мән берді.

Бейімделудегі қызметі

Шартты тежелу организмнің бейімделу іс-әрекетін реттейді. Егер ол қалыптаспаса, қажетсіз әрі қолайсыз әсерленістер көбейер еді.

Әлсіз, нәзік жүйе

Бұл процесс өте нәзік және төзімсіз: ауру, қажу, шамадан тыс зорлану шартты тежелуді әлсіретуі мүмкін.

Организмнің сыртқы ортаға дәл бейімделуі және жауаптардың сыртқы жағдайларға сәйкес болуы тежелу процесімен тығыз байланысты. Негізгі жүйке процестері — қозу мен тежелу — өзара әсерлесіп, көптеген тітіркендіргіштерді талдауға және синтездеуге, әртүрлі жағдайда бағдарлануға мүмкіндік береді.

Нейрофизиологиялық түсіндірмелер

Павлов көзқарасы бойынша, шартты тежелу — негізінен ми қыртысында болатын құбылыс. Тежелу процесінің ми қыртысындағы орналасуы үш бағытта көрінуі мүмкін:

  1. 1 Шартты сигналдың ми қыртысындағы проекциясында.
  2. 2 Шартсыз рефлекстің ми қыртысындағы проекциясында.
  3. 3 Уақытша байланыстың өз құрылымында.

Соңғы жылдардағы бірқатар зерттеулерде шартты тежелу әуелі қыртысасты құрылымдарда немесе олардың белсенді қатысуымен пайда болып, кейін үлкен ми сыңары қыртысына таралады деген пікір айтылады.

Көптеген деректер тежелудің шығу тегі арнайы тежегіш құрылымдармен байланысты екенін көрсетеді. Оларға тежегіш түйіндер мен тежегіш интернейрондар жатады. Демек, олардың белсенді әсерленісі арнайы тежегіш рефлексін қалыптастырады. Осылайша, ми қыртысындағы тежелу мамандандырылған тежегіш нейрондар арқылы жүзеге асады.

Ішкі тежелу және гиперполяризациялық болжам

Көптеген нейрофизиологтардың пікірінше, жоғары жүйке іс-әрекетіндегі тежелу құбылыстарында қыртысасты құрылымдар маңызды рөл атқарады. Сонымен қатар, соңғы жылдары М.Н. Ливанов лабораториясында жүргізілген тәжірибелер ішкі тежелудің гиперполяризациялық (әсіреүйектеліс) болжамын қолдады.

Ішкі тежелу қалыптасқанда гиперполяризациялық құбылыстардың белгілі деңгейде өсетіні анықталған. Бұл үйрету барысында теріс стимул әсер еткен кезде мидың тежегіш жүйесінің әсерленгіштік қабілеті жоғарылайтынын көрсетеді. Мұндай өзгерістер нейрондардың сатылық және бедерсіз белсенділігінің, қоздырылған потенциалдардың және баяу тербелістер амплитудасының күшеюімен қабаттасуы мүмкін.

Нәтижесінде ішкі тежелу ми қыртысы деңгейінде орталық қозу ретінде пайда болып, рефлекстік жауапты іске асыратын қыртысасты механизмдердің бағынышты (субординациялық) тежелуін белгілейді.

Маңдай аймағының рөлі және реттеу тетіктері

Мінез-құлықты ұйымдастыру және реттеу үдерістерінде мидың маңдай аймағы ерекше рөл атқарады. Ол қыртысасты бөлімдері арқылы ми бағанының белсендіргіш жүйесіне тікелей немесе жанама ықпал етеді.

Осылайша, мұндағы тежелу құбылыстары бейімдендіру мәніне қарай мидың медиаторлық жүйелерін іріктеп іске қосу арқылы жүзеге асады.

Түйін

Шартты тежелудің әртүрлі түрлері (ажырататын тежелу, шартты тежегіш, кешіктіретін тежелу) организмнің ақпаратты дәл сұрыптауына, уақытты дұрыс есептеуіне және мінез-құлық жауаптарын сыртқы ортаға барынша сәйкестендіруіне қызмет етеді.