Алтын адам киімі - сирек кездесетін ғажайып өнер туындысы
Еуразия даласындағы скиф-сақ әлемі
Біздің заманымызға дейінгі I мыңжылдықта бүкіл Еуразия даласында скиф-сақ тайпалар одағы өмір сүрді. Ұшы-қиыры жоқ кең даланы игеріп, әртүрлі патшалық бірлестіктер құрып, қуатты жауынгер халыққа айналды. Батыс авторлары (гректер) оларды скифтер деп атаса, парсылар (Иран және парсы патшалықтары) сақтар деді. Алайда бұл екі атау да Еуразия даласын мекендеген көптеген көшпелі қауымдардың ортақ аты ретінде қолданылды.
Скиф-сақ тарихына тереңірек үңілсек, олардың құрамындағы бірнеше тайпаның көне жазба деректерде жиі ұшырасатынын көреміз: сарматтар, дайлар, аландар, массагеттер, үйсіндер. Кезінде бұл бірлестіктер Қазақстан аумағын жайлаған және қазақ халқының арғы тегімен сабақтас тарихи-мәдени ортаға жатады.
Негізгі дереккөздер
- Массагеттер, үйсіндер туралы мәліметтер көбіне иран-парсы және грек жазбаларында кездеседі.
- Аландар жөнінде көне қытай жылнамаларында дәйекті деректер сақталған.
- Ең көне қабаттардың бірі ежелгі парсылардың діни кітабы — «Авестада» көрініс береді.
«Тұрлар», массагеттер және тарихи сабақтастық
«Авестада» дайлармен қатар Иранның шығысында қоныстанған көшпелі тайпа ретінде «тұрлар» да аталады. Ежелгі гректердің осы «турларды» массагеттер деп атағанын ескерсек, түркі тектес халықтардың, нақтылай айтқанда қазақ халқының арғы ата-бабалары мекендеген географиялық аймақты да шамалап тануға болады.
Массагеттер мен турлардың (түріктердің) туыстас тайпа бірлестіктерінен құралғанын тарих атасы атанған Геродот та атап өткен. Ежелгі дәуірде Орта Азия мен Қазақстан аумағындағы ең ықпалды бірлестіктердің қатарында массагеттер мен аландар болғаны деректерде айтылады.
Жорықтар дәуірі және еркін көшпенді рух
Бұл тайпа бірлестіктері көрші патшалықтармен үздіксіз қарым-қатынаста болды: кейде жауласты, кейде мәмілеге келіп, одақтасты. Көшпенді әрі еркін халықты бағындыру үшін талай мәрте парсы, грек, қытай билеушілері жорық жасады. Алайда олар көбіне бой бермей, қарсыластарына ауыр соққы беріп отырған.
Скиф-сақ әлемінде әйелдердің де ерлігі ерекше аталады. Соның ең әйгілісі — массагеттердің әйел патшасы Томирис.
«Парсыларды жеңгеннен кейін массагеттер падишасы Томирис торсыққа толтырып қан құйғызып: “Сен қанға құмартып едің, енді шөлің қансын!” — деп, оған Кирдің басын салдырған».
Мәдениет пен өнер: «аң бейнелі» стильдің қуаты
Қайсарлықтың арқасында сақ-скиф, массагет бірлестіктері кең байтақ Еуразия даласын ұзақ уақыт бойы ешкімге бермей қоныстанды. Көшпенділер мәдениеті мен өнері дұшпанын да, досын да таңдандырды: құндылығы жағынан жарты әлемге мәшһүр болды. Сақ-скиф шеберлерінің туындылары ежелгі Шығысқа да, Батысқа да ықпал етті.
Әсіресе «аң бейнелі» әдіспен әсемделген нәзік әрі нақышты дүниелер өзге елдердің құрметін тудырды. Ертедегі эллиндік және қытай шеберлері көшпенділер өнеріне тәнті болып, оны өз ортасына сіңіруге ұмтылды. Алтыннан түйін түю, қола құю секілді тәсілдер ең жоғары деңгейге жетіп, оған археологиялық олжалар айқын дәлел болады.
Археологиялық айғақтар: алтынның тілі
«Толстая Могила» және пектораль
Украина аумағындағы скиф қорғандарының бірінен табылған алтын әшекейлердің ішіндегі ең құндысының бірі — пектораль (алқа). Ол өте нәзік соғылып, бейнелері скифтердің ғарыштық ойлау жүйесімен сабақтас тақырыпқа құрылған: төменгі бөлігінде о дүниенің, өлім табиғаты мен қасіретінің бедері көрінсе, жоғарғы бөлігінде адам өмірінің көріністері бейнеленген.
Қырымдағы Күл-Оба және алтын құмыра
Қырымдағы Күл-Оба қорғанынан табылған алтын құмыра — сирек кездесетін жәдігер. Құмырада скиф жауынгерлерінің бейнесі аса ықтияттылықпен бедерленіп, өрнектелген. Тұтас саф алтыннан жасалған ыдыстар кең таралмағанын ескерсек, бұл олжаның құндылығы одан әрі артады.
Есік қорғаны және «Алтын адам»
Еуразия даласын «алтынды аң стилімен» көмкерген ата-бабаларымыз кейінгі ұрпақ мақтанарлық өлмес мұра қалдырды. Солардың ең танымалы — Есік қорғанынан табылған «Алтын адам». Жерленген адамның басынан аяғына дейін алтынмен апталған киім үлгісі оның жай адам емес, патша сарайына жақын қызмет иесі немесе тайпа көсемі болғанын аңғартады.
Неге бұл олжа ерекше?
- Киім төрт мыңнан астам алтын пластинкадан құралған.
- Шошақ бөрік алтын жебелермен көмкеріліп, қанатты тұлпар (пырақ) пен арқар бейнелерімен айшықталған.
- Бұл — тек археологиялық олжа емес, ата-бабамыздың жоғары мәдениетінің нақты айғағы.
Полихромдық ағым және әшекей мәдениеті
Сақтарды безендіру дәстүрінің ықпалымен кейінірек полихромдық өнер қалыптасты. Бұл ағымда екі бағыт айқын дамыды: біріншісінде дәнекерленіп жасалған ұяларға түрлі-түсті тастар орнатылып, ұсақ түйіршіктер мен жылтыр сымнан өрнек жүргізілді; екіншісінде фон болмай, дәнекерленген қоршаулардың өзіне асыл тастар қондырылды.
Осы тәсілдермен жасалған бұйымдар Қазақстан даласынан көптеп табылады. Әсіресе сәукеле, шекелік, жүзік, сырға, белдік, қын, қылыш сабы сияқты заттар жиі кездеседі.
Көшпенді ықпалдың кеңдігі және тарихи шындық
Әр халықтың ғасырлар бойы жинақталған мәдениеті мен өнері — сол елдің өзіндік төлқұжаты секілді. Сол арқылы халықтың өркениеттік деңгейін де, тарихи тәжірибесін де таразылауға болады. Жалпы адамзат тарихына көз салсақ, «көшпенділер» деген атпен әйгіленген сақ-скиф бірлестіктерінің өмірі мен мәдениеті ерекше орын алады.
Бұл көшпелі бірлестіктер бір шеті Қытайдан, бір шеті Солтүстік мұзды мұхитқа дейін, батыс Еуропаны басып өтіп, тіпті Мысырға дейін көшіп-қонып, әр дәуірде ықпал етіп, үстемдік жүргізген кезеңдер де болған. Олардың өзге елдердің мәдениеті мен өнеріне тигізген әсері орасан: әлем халықтарының өнерінен, әсіресе сәулеттен, көшпенділер ықпалының ізі анық сезіледі.
Бұл мәдени ықпал ұзақ уақыт бойы ұлыдержавалық саясаттың көлеңкесінде қалып, толық айтылмай келді. Алайда тарихи шындық қанша бұрмаланып, бүркемеленсе де, уақыт өте келе бәрібір өз орнын табады.