Индивидтің топты қабылдау типі
Топ ішіндегі өзара қабылдау: негізгі факторлар
Топтағы тұлғалардың бірін-бірі өзара қабылдауы көптеген факторларға байланысты. Бұл үдерістің негізгі анықтаушыларының бірі — тек тұлғалар арасындағы қатынастар ғана емес, сонымен бірге индивидтің топқа деген жалпы қатынасы.
Индивидтің топты қабылдауы тұлғалардың өзара қабылдауы жүзеге асатын фон іспетті. Сондықтан индивидтің топты қабылдау мәселесі — тұлғалардың бірін-бірі қабылдауындағы екі түрлі әлеуметтік-перцептивті үдерісті байланыстыратын негізгі түйін.
Әдістеме не анықтайды?
Ұсынылып отырған әдістеме индивидтің топты қабылдауының үш ықтимал типін анықтауға мүмкіндік береді. Қабылдау типінің көрсеткіші ретінде қабылдаушының дербес іс-әрекетіндегі топтың рөлі алынады.
1-тип: «Дербес» қабылдау
Кедергі / бейтарапИндивид топты өз іс-әрекетіне кедергі ретінде қабылдайды немесе оған бейтарап қарайды. Топ индивид үшін дербес құндылыққа ие емес.
- Біріккен іс-әрекет түрлерінен бас тарту
- Дербес жұмысқа ұмтылу
- Басқалармен қатынасты шектеу
2-тип: «Прагматикалық» (пайдакүнем) қабылдау
Құрал ретіндеИндивид топты белгілі бір мақсаттарға жетуге көмектесетін құрал ретінде қабылдайды және топты «пайдасы» тұрғысынан бағалайды.
- Көмек көрсете алатын адамдармен жақындасу
- Қиын мәселелерді шешуге ықпал ететін мүшелерді іздеу
- Қажетті ақпарат көзі ретінде беделділермен араласу
3-тип: «Ұжымдық» қабылдау
Құндылық ретіндеИндивид топты дербес құндылық ретінде қабылдайды. Топқа ортақ мәселелер мен әрбір мүшенің жағдайы бірінші орынға шығады.
- Әр мүшенің жетістігіне қызығушылық таныту
- Біріккен іс-әрекетке өз үлесін қосуға ұмтылу
- Ұжымдық жұмыс түрлеріне қажеттіліктің басымдығы
Анкета және нәтижелерді есептеу
Осы үш типтің негізінде зерттелуші индивидтің топты қабылдауының басым типін анықтауға мүмкіндік беретін арнайы анкета құрастырылды (Қосымша Ә).
Топты зерттеу нәтижесінде алынған жауаптарға сүйене отырып, индивидтің топты қабылдаудың әр типі бойынша ұпайлары есептелді.
3-кесте. Индивидтің топты қабылдау типі
Белгілеулер: Д — дербес, П — прагматикалық, Ұ — ұжымдық, Д+П — аралас тип.
| № | Сыналушының аты-жөні | Дербес | Прагматикалық (пайдакүнем) | Ұжымдық | Тип |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Байназарова Алина | 9 | 1 | 4 | Д |
| 2 | Бакирова Жансая | 5 | 2 | 7 | Ұ |
| 3 | Шарипов Шалхар | 7 | 4 | 3 | Д |
| 4 | Жетпісбаев Рауан | 11 | 1 | 12 | Д |
| 5 | Қайдарова Айнур | 3 | 3 | 8 | Ұ |
| 6 | Есімжанова Жадыра | 5 | 5 | 4 | Д+П |
| 7 | Баймурзаев Аслан | 8 | 4 | 2 | Д |
| 8 | Баймурзаева Әйрегім | 6 | 3 | 5 | Д |
| 9 | Зайсанбек Жамбыл | 5 | 2 | 7 | Ұ |
| 10 | Шаменова Айжан | 2 | 8 | 4 | П |
| 11 | Ермекбай Мөлдір | 6 | 6 | 2 | Д+П |
| 12 | Талғатова Әйгерім | 4 | 2 | 7 | Ұ |
| 13 | Дүйсенбаев Махамбет | 10 | 2 | 2 | Д |
| 14 | Тоқтамысова Айнур | 7 | 3 | 4 | Д |
| 15 | Қожахметов Арман | 2 | 5 | 7 | Ұ |
| 16 | Жорабекова Сара | 5 | 2 | 7 | Ұ |
| 17 | Ықыласов Жоламан | 0 | 4 | 10 | Ұ |
| 18 | Барлыбаева Раушан | 1 | 8 | 5 | П |
| 19 | Шатпықова Зере | 2 | 7 | 5 | П |
| 20 | Керімқұлов Дидар | 2 | 5 | 7 | Ұ |
Топ құрылымы және зерттеу қажеттілігі
Әр топтың өзіндік құрылымы мен даму динамикасы болады; іскерлік және жеке сипаттағы қатынастардың маңызды жүйелері қалыптасады. Жеке өзара қатынастар баланың тұлғалық қалыптасуына да, ұжымның өміріне де айтарлықтай әсер етеді.
Топтың ішкі құрылымы және әрбір баланың ондағы орны туралы нақты ақпарат болмаған жағдайда, ұжым мен жеке тұлғаның дамуын тиімді басқару қиын. Сол себепті әлеуметтік психология тұлғалар арасындағы қатынас пен қарым-қатынасты зерттеудің тиімді әдістерін ұсынады.
«Қатынас» және «қарым-қатынас» айырмасы
Қатынас — тікелей бақылауға келмейтін ішкі күй.
Қарым-қатынас — адамдардың бір-біріне нақты ықпалы түрінде жүзеге асатын, сырттай бақылауға болатын сыртқы үдеріс.
Зерттеу әдістері қалай бөлінеді?
Қатынастар туралы ақпарат беретін әдістерге сұрақнамалардың барлық түрлері жатады.
Қарым-қатынасты зерттеу үшін өздігінен пайда болатын немесе зерттеуші ұйымдастыратын шынайы әрекеттестікке сүйенген эксперименттік әдістер қолданылады.
Объективті бақылау
Педагогикалық-психологиялық мазмұндағы зерттеулерде нақтылық пен сенімділік арнайы құрастырылған бағдарламалардың көмегімен артатын объективті бақылау кең қолданылады.
Кіші топтағы өзара қатынастар: социометрия әдісі
Кіші топтардағы өзара қатынастарды зерттеу үшін социометриялық әдіс кеңінен қолданылады. Социометрия («әлеуметтік өлшеу») — кіші топтағы тұлғалар арасындағы өзара қатынастарды анықтауға арналған әдіс.
Социометрияны алғаш ұсынған — америкалық әлеуметтік психолог және психиатр Дж. Морено. Кейін бұл бағытта кеңес психологтары Е.С. Кузьмина, Я.Л. Коломинский, В.Н. Ядов, И.П. Волков зерттеулер жүргізген.
Социометрия нені анықтайды?
- Ұнату, ұнатпау, бейжайлық
- Шеттету және топ ішіндегі эмоционалдық бағдарлар
- Тұйық топшалар (шағын ішкі топтар)
- Ішкі ауызбірліктің деңгейі
- Топтық мотивациялық құрылым
- Қақтығыстардың (дау-дамайдың) ықтимал шегі
Сұрақты қалай құрастыру тиімді?
Балалардан «кімді ұнатасың?» деп тікелей сұрағаннан гөрі, белгілі бір нақты іс-әрекетті кіммен бірге орындауға ниетті екенін сұрау тиімдірек. Мұндай нақты таңдау ниеттері таңдау критерийлері деп аталады.
Зерттеу сапасы критерийлердің дұрыс таңдалуына тәуелді. Критерийлер күшті (жалпы) және әлсіз (арнайы) болып бөлінеді.
Таңдау түрлері мен критерийлер
Өзара таңдауды анықтауға мүмкіндік береді.
Өзара таңдауды анықтауға әрдайым мүмкіндік бермейді.
Екеуі де қолданылуы мүмкін; экспериментке дейін таңдаулар саны анықталып алынады.
Социограмма және индекстер
Әдістемені қолдану ережелері салыстырмалы түрде қарапайым: социограмма-нысанада топтағы өзара қатынастар көрнекі түрде белгіленеді. Нәтижелер өңделген соң қатынастардың өзара жайлылығы мен жағымдылығын сипаттайтын диагностикалық көрсеткіштер алынады.
КВ және КР көрсеткіштері жоғары болған сайын, топ мүшелері үшін психологиялық ахуал соғұрлым жағымды қалыптасады.
Социограмма-нысана — таңдаулар санына тең шоғырланған шеңберлер жүйесі. Топ мүшелері алған таңдауларына сәйкес шеңберлерге орналастырылады. Осылайша, әр қатысушының топ ішіндегі әлеуметтік ортадағы жеке орны туралы мәлімет алынады.
Социометриялық сұрақтар (мысал)
- Кіммен бірге бір бөлмеде тұрғың келеді?
- Санаторийдің келесі маусымында кіммен қайтадан кездескің келеді?
- Кіммен бірге киноға барғың келеді?
Социометриялық категориялар
Жақша ішіндегі мән — алынған таңдаулар саны.
- 1-шеңбер: 13 (8), 10 (6), 1 (5), 6 (5), 3 (5)
- 2-шеңбер: 9 (4), 16 (4), 5 (4), 8 (4), 11 (3), 12 (3)
- 3-шеңбер: 4 (2), 17 (2), 7 (1), 18 (1), 14 (1), 19 (1)
- Таңдауға түспегендер: 2 (0), 15 (0), 20 (0)