Палестинада екі демократиялық араб - еврей мемлекеттерін құру
Израиль–Палестина түйіні және АҚШ факторын түсіну
АҚШ-тың Таяу Шығыстағы мәселелерін қарастыру Израиль мемлекетінің пайда болу тарихымен және оның Палестинамен арадағы ұзаққа созылған жер дауларымен тығыз байланысты. Қазіргі күнге дейін толық шешімін таппаған территориялық әрі діни қайшылықтарды түсіну үшін екі жақтың қарым-қатынасы қалай қалыптасқанын және АҚШ-тың бұл үдерістегі рөлін тарихи ретпен талдау қажет.
Израиль мемлекетінің құрылуы: 1947–1948 жылдар
Израиль — Батыс Азияда, Жерорта теңізінің шығыс жағалауында орналасқан мемлекет. Ол әлемнің саяси картасында 1948 жылдың мамырында пайда болды. 1920 жылдан бастап Палестинада британ мандаты орнығып, өнеркәсіптің елеулі бөлігі еврей секторына шоғырланды.
1947 жылғы 29 қарашада БҰҰ Бас Ассамблеясы көпшілік дауыспен Палестинадағы британ мандатын тоқтату және аумақты бөлуге байланысты шешім қабылдады. 1948 жылғы 14–15 мамырға қараған түні Д. Бен-Гурион тәуелсіздік декларациясын жариялады.
Қақтығыстың алғашқы салдары
- Израиль жарияланғаннан кейін араб-израиль соғыстары басталды.
- Иерусалимнің батыс бөлігі Израиль бақылауына өтті.
- Иерусалимнің шығыс бөлігі Иорданияға, Газа секторы Египетке өтті.
- Жүздеген мың палестиналық араб босқынға айналды.
Мемлекеттік құрылымның ерекшеліктері
Израильде классикалық мағынадағы біртұтас конституция жоқ: оның орнына әр кезеңде қабылданған негізгі заңдар мен құқықтық актілер жүйесі қолданылады. Мемлекеттік басқару формасы — парламенттік республика. Мемлекет басшысы — президент, атқарушы билік — премьер-министр басқаратын үкімет, ал сот билігі тәуелсіз.
- Ресми тілдер
- иврит, араб
- Ақша бірлігі
- шекель
- Ұлттық мереке
- Тәуелсіздік күні
1956–1973: соғыстардың аймақтық тәртіпке ықпалы
Суэц дағдарысы және 1956 жылғы соғыс
1950-жылдары Израильдің көрші араб елдерімен қарым-қатынасы ушығып, Суэц каналы мен Тиран бұғаздары төңірегіндегі шиеленіс күшейді. 1956 жылы қазанда Англия, Франция және Израиль күштері Синай түбегіне басып кірді. Алайда КСРО мен АҚШ қысымынан кейін әскерлерін шығарып, әскери әрекеттерді тоқтатуға мәжбүр болды.
1967 жылғы алты күндік соғыс
1967 жылы Израильдің әскери-саяси басшылығы өзгеріп, көп ұзамай араб елдеріне қарсы соғыс басталды. Алты күнге созылған соғыс Таяу Шығыстағы жағдайды түбегейлі өзгертті: Израиль Синай түбегін, Газа секторын, Голан биіктіктерін және Иордан өзенінің батыс жағалауын бақылауға алып, аумағын бірнеше есе ұлғайтты. Иерусалимге бақылау орнату кейіннен астана мәртебесі туралы саяси дауларды күшейтті.
1973 жылғы соғыс және одан кейінгі келісімдер
1973 жылы Египет Синайға, Сирия Голанға басып кіріп, бірнеше аптаға созылған шайқастар өтті. Соғыстан кейін бірқатар келісімдер жасалып, Израиль басып алған аумақтарының бір бөлігінен шегінді. Бұл соғыс Израиль үшін адам шығыны мен экономикалық салмағы ауыр кезең болды.
Келіссөздер дәуірі және ішкі саяси өзгерістер
Кэмп-Дэвид және Египетпен бітім
1977 жылы Египет президенті Ануар Садат Иерусалимге сапар жасап, кейін АҚШ-та өткен келіссөздер нәтижесінде Израиль–Египет келісімі бекіді. Келісім бойынша Израиль Синайдан әскерін әкетіп, екі ел арасындағы шекара мойындалды.
Ливан және ПАҰ факторы
Израиль құрылған кезеңнен бастап Палестинаны азат ету ұйымы (ПАҰ) негізгі қарсы тараптардың бірі болды. 1982 жылы Израиль Ливанға басып кіріп, ұзаққа созылған әскери-саяси дағдарысқа ұласты. Ішкі наразылық күшейіп, елдің саяси басшылығында ауыс-түйістер болды.
Палестина автономиясы және тоқыраған үміт
1990-жылдары Израиль мен араб лидерлері арасында ресми форматтағы келіссөздер жанданды. Палестиналықтарға Газа мен Иерихон аумағында автономия элементтері берілді. Алайда Иерусалимнің мәртебесі, қоныстандыру саясаты және қауіпсіздік мәселелері тұрақты келісімге келуді қиындатты. Кейінгі жылдары басшылардың ауысуы мен шиеленістердің қайталануы байланыстарды әлсіретті.
Жер дауы мен діни фактордың шешілмеуі тек аймақтық деңгейдегі мәселе емес: Израильдің экономикасы мен геостратегиялық орналасуы АҚШ үшін де маңызды мәнге ие болғандықтан, Вашингтонның аймақтағы таңдаулары көбіне Израильмен одақтастықтың сақталуына тіреледі.
Израильдің әлеуметтік-экономикалық дамуы және АҚШ көмегі
Ұлттық мемлекет моделі және көші-қон
Израиль өзін ұлттық еврей мемлекеті ретінде сипаттайды: әлемнің әр түкпіріндегі еврейлердің қоныс аударуына құқықтық және институционалдық жағдай жасалған. КСРО ыдырағаннан кейін ТМД кеңістігінен келген көші-қон толқыны бұл үрдістің ауқымын айқын көрсетті. Мұндай демографиялық өзгерістер ішкі нарыққа, кадрлық әлеуетке және экономика құрылымына әсер етті.
Әскери-өнеркәсіптік кешен
Израильде әскери-өнеркәсіптік сектор жоғары деңгейде дамыған. Қорғаныс саласының ықпалы металл өңдеу, машина жасау, электротехника және электроника сияқты бағыттардың өсуіне де әсер етті. Израиль қару-жарақ экспорттайтын жетекші елдердің қатарына кіреді.
Сыртқы қаржыландыру және экономикалық серпін
1990-жылдары Израиль экономикасында өсу байқалды. Бұл кезеңде көші-қон есебінен кадрлық ресурс артты, ал сыртқы қолдау тетіктері сақталды. АҚШ тарапынан жыл сайынғы қаржылық және әскери көмектің жүйелі болуы Израильдің тұрақтылығына маңызды факторлардың бірі ретінде қарастырылады.
Сауда және халықаралық байланыстар
Израильдің негізгі сауда әріптестері — АҚШ және Батыс Еуропа елдері. Жоғары технологиялар, медицина, байланыс құралдары мен электроника салалары экономиканың маңызды тіректеріне айналды. Қазақстан мен Израиль арасында да дипломатиялық және сауда-экономикалық байланыстар қалыптасты.
Палестина: мандат дәуірі, сионизм және отарлау институттары
XX ғасыр басындағы Палестинаның әлеуметтік көрінісі
XX ғасырдың басында Палестина Осман империясының ықпалында болған, экономикалық тұрғыдан аграрлық сипаттағы, өнеркәсібі әлсіз аймақ еді. Ауыл шаруашылығы мен шағын кәсіпорындар басым болып, сыртқы сауда теңгерімінің әлсіздігі әлеуметтік тұрақсыздыққа да әсер етті.
Сионизмнің мақсаттары және халықаралық қолдау іздеу
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында сионизм Палестинаға қатысты экспансиялық сипаттағы идеологиялық және саяси бағдарға айналды. Сионистік ұйымдар Палестинаны еврейлердің ұлттық-рухани тірегі ретінде таныстырып, еврей иммиграциясын ұлғайту және жер иелігін кеңейту үшін еуропалық державалардың қолдауына ұмтылды. Уақыт өте Англияның қолдауы негізгі арнаға айналды.
Бұл үрдіс Бальфур декларациясымен бекітіліп, кейін мандат жүйесі арқылы институционалданды. Экономикалық құрылымдар (банк, қорлар) және әкімшілік институттар (агенттіктер, кеңестер) иммиграция мен жер сатып алу механизмдерін күшейтті.
Араб ұлттық қозғалысы және көтерілістер
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Палестинадағы араб ұлттық қозғалысы ұйымдасқан сипат ала бастады. 1920–1930-жылдары әртүрлі қалаларда көтерілістер орын алып, олар сионистік отарлау мен британ саясатына қарсы бағытталды. Иерусалимдегі діни нысандардың мәртебесі төңірегіндегі дау да қақтығыстарды ушықтырды. Ұйымдасу мен қару-жарақтың жеткіліксіздігі көтерілістердің нәтижелілігін төмендетті, дегенмен олар аймақтағы қайшылықтардың тереңдігін айқын көрсетті.
1947 жылғы БҰҰ шешімі және қақтығыстың созылмалы сипаты
1947 жылы Палестина мәселесі БҰҰ деңгейінде талқыланып, аумақты бөлу бойынша шешім қабылданды. Резолюцияға сәйкес еврей мемлекетіне аумақтың едәуір бөлігі, араб мемлекетіне одан аз үлес қарастырылды, ал Иерусалим халықаралық бақылаудағы арнайы аймақ ретінде белгіленді. Бұл шешімге арабтар қарсы шықты, ал сионистік тарап қабылдады.
Кейінгі оқиғаларда қарулы қақтығыстар күшейіп, босқындар саны артты. Осы кезеңнен бастап территория, қауіпсіздік, қоныстандыру және Иерусалим мәртебесі сияқты түйіндер бүгінге дейін шешілмей келе жатқан күрделі мәселелер қатарына енді.
АҚШ–Израиль–Палестина байланыстары: стратегиялық өлшем
Қырғи-қабақ соғыс контексті
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ Таяу Шығыста ықпалын күшейте бастады. Израильдің тәуелсіздікке қол жеткізу үдерісіндегі халықаралық қолдау мәселесін ескере отырып, АҚШ-тың ұстанымы бір ғана түспен сипатталмайды. Дегенмен кейінгі кезеңдерде, әсіресе қырғи-қабақ соғыс жағдайында, АҚШ үшін негізгі мақсаттардың бірі — аймақтағы КСРО ықпалын тежеу болды. Суэц дағдарысына араласу да осы логиканың бір бөлігі ретінде қарастырылады.
1967 жылдан кейінгі бетбұрыс
1967 жылғы соғыс АҚШ–Израиль байланыстарын жаңа деңгейге шығарды. Соғыстан кейін «босқындар» ұғымымен қатар «оккупацияланған аумақтар» термині саяси лексикада бекіді. Араб елдерінің Израильді мойындамау мәселесі өткірленіп, қақтығыс риторикасы күшейді.
1967 жылғы қарашада БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі «жер үшін бейбітшілік» қағидасына негізделген резолюция қабылдады: Израиль басып алған аумақтардан шығуы, ал араб тараптары Израильді мойындауы тиіс деген ұстаным алға шықты. Алайда бұл қағида толық іске аспай, бүгінге дейін даулы мәселе болып қала берді.
Неге түбегейлі шешім кешігеді?
Қақтығыстың ұзаққа созылуына бірнеше фактор ықпал етеді: территориялық даудың күрделілігі, Иерусалим мәртебесі, қауіпсіздік архитектурасы, қоныстандыру саясаты, сондай-ақ аймақтың энергетикалық және геосаяси маңызы. АҚШ үшін Израильдің стратегиялық әріптес ретіндегі орны ерекше болғандықтан, Вашингтонның делдалдық әрекеттері кейде тепе-теңдік сақтаудан гөрі одақтастық логикасына жақын көрінеді деген пікірлер жиі айтылады.
Қорытынды түйін
Израиль–Палестина қақтығысы — тек екі тараптың арасындағы дау емес, ол халықаралық институттар шешімдерімен, мандат дәуірінің мұрасымен, аймақтық соғыстармен және ірі державалардың стратегиясымен қабаттасқан күрделі мәселе. АҚШ-тың рөлі осы түйінде шешуші орынға ие: қауіпсіздік, ықпал және аймақтық баланс мәселелері Вашингтонның саясатында бір-бірімен тығыз байланысып отыр.