Алтынсарин 1862 жылғы бір хатында Қазақ халқы қарапайым, өнері жоқ халық
«Қазақ» газеті: ұлт ой-санасын оятқан басылым
ХХ ғасыр басында қазақ қоғамының саяси-әлеуметтік, мәдени және ағартушылық күн тәртібін қалыптастырған ең ықпалды басылымдардың бірі — «Қазақ» газеті. Ол қоғамдық пікірді ұйымдастырып, елдің ең өзекті мәселелерін талқылауға тұрақты мінбер болды.
Газет көтерген тақырыптар
«Қазақ» газеті ХХ ғасырдың басындағы қазақ елінің қоғамдық өміріндегі ең түйінді мәселелерді тұрақты түрде көтерді. Басылым бетінде саяси-әлеуметтік ахуал, шаруашылықтың жай-күйі, жер мәселесі, өзге елдермен қарым-қатынас, оқу-ағарту, бала тәрбиесі, әдебиет пен мәдениет, әдет-ғұрып, салт-сана, тарих пен шежіре жөніндегі мақалалар жарияланды.
Газет — қоғамды ұйыстыратын, қауіптің алдын алуға шақыратын құрал. «Заманына қарай амалы» деген түсінік осы жерде айқын көрінеді: белгісіз бұлт үйірілген кезеңде халыққа жол көрсететін ақпарат пен ой қажет.
Оқу-ағарту: ең күрделі мәселелердің бірі
ХХ ғасыр басында қазақ өміріндегі өзекті түйіннің бірі — оқу-ағарту ісі. Далада заман талабына сай жалпы білім беретін оқу орындарының негізін көбіне орыс-қазақ мектептері құрады.
1841
Жәңгір хан ордасында алғашқы бастауыш орыс-қазақ мектебі ашылды.
1850
Орынбор шекаралық комиссиясы жанынан мектеп ашылып, төменгі буынға писарь мен тілмаш даярлауға бағытталды. Осы мектепте алғашқы 30 оқушының бірі болып Ыбырай Алтынсарин оқыды.
1865
Омбы қаласында Сібір қазақтары облыстық басқармасы жанынан мектеп ашылып, жиырмаға жуық оқушы қабылданды.
Мектеп саны біртіндеп артқанымен, бұл жүйе көбіне қазақ баласының ой-санасын жан-жақты дамытуға емес, кеңселерге қажетті төменгі дәрежелі қызметкерлерді даярлауға және орыстандыру саясатын күшейтуге бейім болды.
«Қазақ» газетінің ағартушылық ұстанымы
«Қазақ» басылымы ағартушылық бағытты жүйелі түрде ұстанып, өнер-білімді қоғамдық теңдік пен өрлеудің басты тетігі ретінде түсіндірді. Газет мақалаларында оқу мәселесі «елдік» пен «теңдік» ұғымдарымен сабақтастырыла талданды: білімсіздік қоғамды әлсіретіп, сыртқы күштің басынуына жол ашады деген ой алға шығарылды.
Негізгі үндеу
Өнер-білім қол жетпегенді теңдікке жеткізеді, әлсізге күш береді; уақыт оздырмай үйрену керек.
Тіл мен оқу бағыты
Әуелі қазақша сауат ашып, жазып-оқуды меңгеру; мүмкіндік болса орысша білімді де игеру қажеттігі айтылды.
1913 жылғы материалдар оқу мәнін көпшілікке түсіндіруге бағытталса, 1914 жылы жарияланған «Бастауыш мектеп», «Мектеп керектері», оқу мезгілі тәрізді мақалаларда мектеп пен медресенің нақты мұқтаждары көрсетілді. Басылым қазақ даласында жаңа мектеп-медреселер салудың қажеттілігін, істің барысын кеңінен хабарлап отырды. Сонымен бірге қазақ тілінде шыққан кітаптардың бағыты туралы қысқа сын-пікірлер жиі жарияланды.
Азаттық рухы және баспасөздің қызметі
Тіршілік атаулының табиғатында еркіндікке ұмтылыс бар. Адам да, халық та өмір бойы өз мүддесі мен мұратын қорғауға талпынады. Ұлтты ұйыстыратын ортақ негіздер — тарих, тіл, дүниетаным, әдет-ғұрып, шаруашылық — халықты азат өмірге жетелейді.
Түйін
Арманынан айырылған адам да, халық та әлсірейді. Қазақ халқын ұзақ бодандықтан кейін дербестікке жетелеген ұлы күш — ғасырлар бойы өшпеген азаттық рухы.
«Не болары белгісіз» кезеңде елді ұйымшылдыққа, сақтыққа шақыратын, ақпарат таратып, ой тарататын құралдың бірі — газет. Баспасөз халықтың көзі, құлағы, тілі қызметін атқаратыны осы тұста ерекше айқындалады.
Ұлттық басылымдар және рухани жаңғыру
ХХ ғасыр басында шыққан бейресми ұлттық басылымдарда әдет-ғұрып, тәрбие, оқу мәселелері біртіндеп алдыңғы қатарға шықты. Мысалы, «Айқап» журналында Жақып Ақбаев, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхамеджан Сералин секілді авторлардың қоғамның рухани мұқтажын қозғайтын еңбектері жарияланды. Бұл үрдіс халықтың рухани байлығын арттыруға және отарлық салдарынан әлсіреген сананы оятуға бағытталды.
«Қазақ» газетінде де ұлттық әдет-ғұрып пен оқу-тәрбиеге арналған мақалалар, очерктер, әңгімелер жарияланып отырды (соның ішінде бүркеншік атпен жазылған «Желкен», Халел Досмұхамедұлы және басқа авторлар).
Қазақ ағартушылары және орыс мәдениетімен сабақтастық
Қазақстанның Ресей құрамына қосылуы нәтижесінде орыс және қазақ халқының алдыңғы қатарлы өкілдері арасында рухани байланыстар қалыптаса бастады. Қазақ ағартушылары Шоқан Уәлиханов, Ыбырай Алтынсарин, Абай Құнанбайұлы қоғамдық-саяси ойының қалыптасуына орыстың революцияшыл-демократиялық ағымдары мен озық мәдениетінің ықпалы тиді.
Шоқан Уәлиханов
Публицистикалық еңбектерінде халық мүддесін қорғап, әділет пен жаңаруды жақтады. «Сот реформасы туралы» жазбасы құқық мәселесімен бірге ғылым-білім, әйел теңдігі тәрізді әлеуметтік түйіндерді де қозғады.
Ыбырай Алтынсарин
Баспасөз бен кітапты халық ағартудың шешуші құралы санады. 1879 жылы «Қазақ хрестоматиясы» және «Орыс тілін қазақтарға үйретудің бастауыш құралы» еңбектерін жариялап, білімді ана тілінде түсінікті жеткізу қажеттігін нақты іске айналдырды.
Абай Құнанбайұлы
Оқу-ағарту, мораль, өнер, қоғамдық өзгеріс туралы терең ой айтты. Қазақ қоғамының ілгерілеуі үшін ғылым мен білімге ұмтылудың, озық мәдениетпен байланыс орнатудың маңызын ерекше көрсетті.
Бұл ағартушылардың еңбегі бір арнаға тоғысты: халықты надандық пен кертартпалықтан арылту, қоғамдық ой-пікірді дамыту, жазба әдебиет пен әдеби тілдің, сондай-ақ бұқарашыл публицистика мен ұлттық баспасөздің негізін қалау.
Қорытынды
«Қазақ» газеті — бір ғана жаңалық таратқан басылым емес, қоғамдық санаға ықпал еткен ой мектебі. Ол оқу-ағартуды ұлтты ұйыстырушы күш ретінде көрсетті, өзекті әлеуметтік мәселелерді батыл қозғады және қазақтың жазба мәдениеті мен публицистикасының дамуына берік негіз қалады.