Қазақша рефераттар

Ауылшаруашылық тауар өндірушілерінің қаржы жағдайына сатылған өнімге уақтылы есеп

Республикамыздың агроөнеркәсіп кешені — экономиканың аса маңызды саласы. Ол экономикалық дағдарысты еңсеру, тамақ және жеңіл өнеркәсіпті дамыту, сондай-ақ саяси әрі әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз ету ісінде шешуші рөл атқарады. Алайда көптеген жылдар бойы өнімді еңбекке ынталандыру тетіктері толық пайдаланылмағандықтан, аграрлық салада терең дағдарыс қалыптасты. Одан шығудың негізгі жолы — осы салада кешенді әрі жүйелі экономикалық реформаларды жүргізу.

Нарықтық қатынастарға өтудегі негізгі қателіктер

Реформалардың жүзеге асырылуын талдағанда, ең алдымен нарықтық қатынастарға көшу тактикасындағы қателіктерді атап өткен жөн. Бұл ауылда ғана емес, жалпы халық шаруашылығында реформаның стратегиялық бағытын іске асыруда қолдан жасалған қиындықтарға әкелді.

Көп жылдар бойы орталықтан басқару жағдайында қалыптасқан еңбек ету мен шаруашылық жүргізу психологиясын жекеменшік үстемдік еткен ортаға бейімдеу — революциялық емес, эволюциялық үдеріс екені ескерілмеді. Әсіресе мал шаруашылығын дамытуда жергілікті халықтың еңбек ету «философиясы» назардан тыс қалды. Нәтижесінде, эволюциялық өзгерістер нарыққа дайын емес ортада «секіріспен» алмастырылды.

Агроөнеркәсіп кешенінің 1-ші және 3-ші салаларындағы кәсіпорындардың монополиялық жағдайында бағаны біржақты босату, жекешелендірудегі ұйымдық-экономикалық және құқықтық ретсіздік, сондай-ақ жергілікті жерлердегі өз бетінше кетушілік ұдайы өндіріс үдерісінің бұзылуына, қоғамдағы дағдарыстың тереңдеуіне және әлеуметтік шиеленістің күшеюіне алып келді.

Нарыққа бейімдеу жөніндегі түйінді тұжырымдар

Аграрлық сектордың өндірістік-әлеуметтік ерекшеліктерін ескермей, нарықтық механизмді ешқандай шектеусіз және түзетусіз «таза» күйінде қолдану өндірістік әлеуетті пайдалану тиімділігін төмендетіп, әлеуметтік мәселелерді ушықтырады.

Меншік пен шаруашылық жүргізудің түрлері мен әдістерін өзгерту бәсекелі нарықтық ортаны қалыптастырудың алғышарты ретінде мемлекеттің бағыттауы мен қолдауы арқылы біртіндеп дамуы тиіс. Сондықтан көпукладтылық, ұсақ тауарлы жеке өндіріс пен ірі өндірістің (ерікті кооперация негізінде) үйлесімі ұзақ мерзім сақталады.

Аграрлық сектор нарықтық өзін-өзі реттеудің «бастапқы алаңы» ретінде реттеу мен қолдаудың ерекше мемлекеттік саясаты енгізілетін экономиканың бірінші саласы болуы қажет. Мұнда әкімшілік емес, экономикалық құралдар (баға, салық, несие және т.б.) өзара байланысқан жүйе ретінде қолданылуы керек.

Жер реформасы: мақсат емес, тиімділік құралы

Экономикалық реттеуде жер реформасы — ұлттық деңгейдегі күрделі үдеріс. Әлемдік тәжірибе жерге шексіз жеке меншік құқығын бермей, мемлекет пен қоғамдық мүдденің басымдығын қамтамасыз ететін түрлі шектеулер бар екенін көрсетеді. Мұндай құқықты беру мақсат емес — ол жерді тиімді пайдалануды арттыруға қызмет ететін құрал.

Ауыл тұрғындарын көбірек толғандыратын мәселе — жерге жеке меншік орнатудан гөрі, өз еңбегінің нәтижесіне иелік ету құқығы. Яғни ауылдың өнімін және пайдасын алдымен алып қойып, кейін дотация немесе қарызды өтеу түрінде қайтару тәжірибесінен арылуға мүмкіндік жасау қажет болды.

Жерді сенімді пайдалану үшін Конституцияға сәйкес оны ұзақ мерзімге жалға немесе өмірлік мұрагерлікке беру тетіктері тиімді. Сондықтан жер туралы заңда бұл үдерісті толық аяқтау мәселесін қарастыру ерекше маңызды.

Жер қатынастарын реттеудің негізгі бағыттары

  • Ауыл шаруашылығында өндірістің негізгі құралы ретінде жердің бағасын айқындау.
  • Жердің сапасына қарай жер салығының мөлшерін белгілеу.
  • Ауыл шаруашылығына қолайлы жерлерді қорғау және тиімді пайдалану шараларын іске асыру, оның ішінде топырақ құнарлылығын сақтау мен жақсартуды бақылау.

Баға саясаты: өндіруші мен тұтынушы мүдделерінің тепе-теңдігі

Ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіп өнімдерінің айырбасындағы баға қайшылығы — құн заңын сақтамаудың, нақтырақ айтқанда, еркін баға белгілеу қағидатын дұрыс қолданбаудың салдары екенін тәжірибе көрсетіп отыр. Ауыл шаруашылық өнімінің бағасын реттеу жүйесі тұтынушылардың да, өндірушілердің де мүдделерін қорғауы тиіс.

Нарықты жедел азық-түлікпен толықтыру үшін агроөнеркәсіп кешенінің 2-ші саласында баға қалыптастыру барынша еркін болғаны тиімді. Бұл жағдайда аграрлық сектор үшін өндіріс құралдарын шығаратын монополист кәсіпорындарда (1-ші сала) келісім бағасының жоғарғы шегін мемлекет деңгейінде белгілеу қажет, ал 3-ші салада ауыл шаруашылық ұйымдық құрылымдары баға белгілеуге белсенді қатысқаны дұрыс.

Кепілдікті (залогтық) сатып алу және мақсатты баға

Экономикалық қатынастарды реттеудің маңызды құралдарының бірі — кепілдікті сатып алу операциялары бойынша есеп айырысуды енгізу. Мұнда өңдеуші кәсіпорын дайын өнім алғаннан кейін тауар өндірушіге шикізат құны мен төленген аванс сомасының айырмасын залогтық баға бойынша төлеуі тиіс.

Дайындаушы және өңдеуші кәсіпорындарды кепілдікті сатып алу ұйымдары ретінде қайта құру нарықтық баға құрылымын және ауыл шаруашылық тауар өндірушілерінің пайдасын реттеуге мүмкіндік береді. Бұл тәсіл, біріншіден, нарықтағы ұсынысты уақытша азайтады, екіншіден — фермерлерге несие алуға жағдай жасайды (несие көлемі кепілге өткізілген өнім мөлшеріне тәуелді).

Кепілдікті баға өндіруші қолданатын бағаның төменгі шегін білдіреді. Ал ең төменгі қажетті табыстылықты қамтамасыз ету үшін мемлекет мақсатты бағаны белгілеуі тиіс. Осы арқылы ауыл шаруашылық өндірушілер табысының қалыптасу көздері де реттеліп, баға құрудың мемлекеттік реттеу механизмі жүйеленеді.

Қаржы-несие жүйесі: ұзақ мерзімді тұрақтылықтың шарты

Аграрлық секторда тауар өндірушілердің тұрақты жұмыс істеуі үшін орнықты қаржы-несие жүйесі әлі толық қалыптасқан жоқ. Банк пайызының жоғары болуы ақша айналымын және өндірісті тұрақтандыруға мүмкіндік бермейді. Негізгі проблемалардың бірі — қаржы қорларының тұрақты жетіспеуі және ауылға тиімді несие беру тетігінің жеткілікті жасалмауы.

Халықты азық-түлікпен және өнеркәсіпті шикізатпен қамтамасыз ету үшін дайындаушы, өңдеуші, сатушы ұйымдар және жеңіл өнеркәсіп орындары жыл сайын тауар өндірушілермен форвардтық және фьючерстік келісімшарттар жасап, кепілдікті сатып алу операцияларын іске асыруы қажет. Бұл тауар өндірушіге алдын ала пайызсыз несие алуға мүмкіндік береді.

Форвардтық операция — болашақ өнімді бүгінгі баға бойынша келісімшартпен өткізу, ал фьючерстік операция — болашақтағы нарықтық бағаға сүйеніп, белгілі көлемдегі болашақ өнім контрактісін сату. Алдағы жылдың өнімін сату пайызсыз несие алуға қоса, ауыл шаруашылық бағалы қағаздар нарығын қалыптастыруға, тұрақты сұраныс пен кепілді өткізуге, сатып алушылардың қаржысын тиімді пайдалануға және инфляциялық үдерістерді төмендетуге ықпал етеді.

Ұзақ мерзімді несие және мемлекеттік талаптар

Агроөнеркәсіп кешенінің субъектілеріне мемлекеттік және аймақтық бағдарламалардағы іс-шараларды орындау үшін 5 жылға дейін ұзақ мерзімді несие беру тиімді. Ол үшін қаржы-несие саясатында мына талаптар орындалуы тиіс:

  • Мемлекеттік деңгейде бекітілген бағдарламаларға сай қаржы бөлу.
  • Республикалық және жергілікті бюджеттердің, меншік түріне қарамастан кәсіпорын қорларының, банктердің, дайындаушы және қызмет көрсетуші ұйымдардың ауыл шаруашылығын қаржыландыруға үлестік қатысуы.
  • Жеңілдікті салық салуды енгізу.

Салық және есеп айырысу тәртібі

Ауыл шаруашылық тауар өндірушілерінің қаржы жағдайына сатылған өнім үшін уақтылы есеп айырысудың сақталмауы қатты әсер етеді. Сондықтан өзара есеп айырысудың бақылау мерзімін бекіту қажет.

Мемлекеттік салық саясатында ауыл шаруашылығына қатысты жеңілдіктер арқылы ынталандыру функциясын күшейткен жөн. Салық салудың негізгі объектісі ретінде жалпы табысты алу тиімді. Жер салығы экономикалық тұрғыда әлсіз негізделгендіктен, жер сапасы мен өнім бағасының өзгерісін тұрақты есепке ала отырып, негізгі салыққа жанама толықтырушы ретінде қолданылуы мүмкін.

Салық жүктемесінің шекті деңгейі

Қазіргі жағдайда салықтар мен төлемдердің жиынтық деңгейі жоғары. Зерттеулер мен шетел тәжірибесіне сүйенсек, салықтар мен төлемдер жалпы табыстың 20–25%-ынан аспауы керек. 25–50% деңгейі тек жай ұдайы өндірісті қамтамасыз етеді, ал одан жоғары мөлшер өндірістің қысқаруына әкеледі. Сондай-ақ аграрлық салада жол қорына және өзге даму қорларына аударылатын түрлі салықтар мен төлемдерді қайта қарау орынды.

Инвестиция және әлеуметтік инфрақұрылым

Құрылымдық өзгерістерді жүзеге асыруда шетел инвестицияларының маңызы зор. Ауыл шаруашылығындағы инвестициялық саясат кәсіпорындардың материалдық-техникалық базасын сапалық тұрғыдан жақсартуға, өнімді өңдеу, сақтау және өткізу инфрақұрылымын дамытуға бағытталуы тиіс.

Әлеуметтік салада бюджеттік қорлармен қатар, шетел инвестициялары мына бағыттарды қаржыландыру үшін де қажет:

  • Мемлекеттік маңызы бар табиғатты қорғау шаралары мен мелиорациялық жұмыстар.
  • Жолдар, электр беру жүйелері, магистральды газ және су құбырлары, телефон байланысы, кәріз жүйелері құрылысы.
  • Денсаулық сақтау, білім беру, мәдениет, балабақша және қарттар үйі нысандарын салу және қамтамасыз ету.
  • Жоғары білікті мамандар даярлау, күрделі ғылыми зерттеулер жүргізу және өзге де ұзақ мерзімді бастамалар.

Экспорт–импорт: ішкі нарықты қорғау және байланыстарды жаңғырту

Мемлекеттің ауыл шаруашылығына қатысты экспорт–импорт операцияларын реттеудегі негізгі мақсаты — тұтыну нарығын толықтыру және әлеуметтік шиеленісті азайту. Бұл бағытта жақын шет елдермен бұрынғы өндірістік және сауда байланыстарын қалпына келтіру тиімді, сондай-ақ алыс шет елдермен экономикалық байланысты дамыту да маңызды.

Экспорттық әлеуеттің негізін сыртқа шығарылатын өнімдер құрайды: мал шаруашылығы бойынша — жүн және өзге өнім түрлері; егін шаруашылығында — астық, мақта, кейбір көкөніс түрлері. Импорттың басым бағыты — ауыл шаруашылығына арналған шағын техника мен технологиялар.

Мұндай сыртқы экономикалық қызметте мемлекеттің белсенді рөлі қажет. Біріншіден, мемлекеттік реттеусіз табиғи байлықтың пайдасыз жұмсалып, талан-таражға түсу қаупі бар. Екіншіден, импортты бақылаусыз қалдыру ішкі тауар өндірушілердің мүдделеріне зиян келтіреді. Сондықтан жалпы халық мүддесін қорғау үшін мемлекеттік реттеу шаралары батыл әрі жүйелі жүргізілуі тиіс.

Басқару жүйесі: функцияларды нақты бөлу

Аграрлық салада экономикалық реформаны жүзеге асыру, ең алдымен, басқару жүйесін түбегейлі өзгертуді талап етеді. Мемлекеттік реттеу шараларын орындауда мемлекеттің және шаруа қожалықтарының функцияларын айқын ажыратудың маңызы зор.

Мемлекеттік басқару органдарының негізгі функциялары

  • Агроөнеркәсіп кешенін бюджеттік қаржыландыру, сондай-ақ баға, несие, салық, инвестициялық және әлеуметтік саясат арқылы реттеу.
  • Мемлекеттік бағдарламалар, ауыл шаруашылығының даму жоспарлары және нормативтік-құқықтық актілерді әзірлеу.
  • Мемлекеттік азық-түлік қорын қалыптастыру.
  • Іргелі ғылыми-зерттеу жұмыстарын ұйымдастыру.
  • Ғылыми-техникалық жетістіктерді енгізуді ынталандыру.
  • Халықаралық экономикалық байланыстарды реттеу.
  • Инспекциялық бақылау.
  • Жер қорын және өнімді стандарттау жүйесін басқару.
  • Ветеринарлық бақылау.

Аграрлық қатынастарды басқарудағы негізгі міндет — олардың стихиялы дамуына, тәртіпсіздік белең алып, басқаруға келмейтін жағдайға жетуіне жол бермеу. Бұл үшін реттеу мен қолдаудың экономикалық құралдары үйлескен, жауапкершілігі айқын, кезең-кезеңімен іске асатын саясат қажет.