Қазақша рефераттар

Улағыш заттар

Кіріспе

Қатты әсер ететін улы заттар (УЗ) және ластаушы факторлар тақырыбы төтенше жағдайлар кезіндегі қауіпсіздік, қорғаныс және қоршаған ортаны қорғау мәселелерімен тығыз байланысты. Бұл материалда улағыш заттардың негізгі сипаттамалары, олардың жіктелуі, сондай-ақ радиациялық қауіп жағдайындағы қорғану шаралары мен ластану түрлері жүйелі түрде қарастырылады.

Негізгі бөлім

Улағыш заттар (УЗ): жалпы түсінік және әсер ету ерекшеліктері

Улағыш заттар (УЗ) химиялық қарудың негізін құрайды. Химиялық қару әсерінен адамдар мен жануарлардың жаппай зақымдануы орын алған аумақ химиялық зақымдану ошағы деп аталады.

  • УЗ қысқа уақыт ішінде адамдар мен жануарларды жаппай зақымдай алады.

  • Тек жер бетін ғана емес, сонымен бірге жер үстіндегі ауа қабатын да зақымдайды.

  • Бу (газ) немесе тұман түрінде ғимараттарға, қымталмаған панаханаларға еніп, адамдарды зақымдауы мүмкін.

  • Зақымдағыш әсері бірнеше сағаттан апталарға дейін сақталуы ықтимал.

Организмге түсу жолдары

  • Тыныс алу органдары арқылы

  • Тері және кілегейлі қабықтар арқылы

  • Ластанған су мен тағам арқылы (асқазан-ішек жолы)

Зақымданудың ауырлығы неге байланысты?

Уланудың жылдамдығы мен ауырлығы УЗ-ның улағыш қасиеті мен мөлшеріне, түсу жолына, қолдану әдісі мен құралдарына, метеорологиялық жағдайларға және адамның жалпы күйіне байланысты.

Зілзала немесе өндірістік авария кезінде, сондай-ақ зақымдау құралдары қолданылғанда химиялық зақымдану ошақтары қатты әсер ететін улы заттар сақталған ыдыстардың қирауы нәтижесінде де пайда болуы мүмкін.

Улағыш заттардың жіктелуі

УЗ организмге әсер ету сипатына қарай бірнеше топқа бөлінеді:

  • Жүйкені жансыздандыратын (ФОЗ)

    Зарин, зоман, V-газдар.

  • Жалпы улағыш әсері бар

    Көгілдір қышқылы, хлорциан.

  • Теріге әсер ететін (күйдіргіш)

    Иприт, люизит.

  • Тұншықтырғыш әсері бар

    Фосген, дифосген.

  • Көзден жас ағызатын және тітіркендіргіш

    Хлорпикрин, хлорацетофенон, адамсит, CS (си-эс).

  • Психохимиялық әсер ететін

    ДЛК және BZ (би-зет), лизергин қышқылының диэтиламиді.

Әсер ету уақыты бойынша

  • Жылдам әсер ететін: зарин, зоман, V-газдар, көгілдір қышқылы.

  • Баяу әсер ететін: иприт, фосген.

Улылық деңгейі бойынша

  • Өлімге ұшырататын: зарин, зоман, V-газдар, көгілдір қышқылы, иприт, люизит, фосген.

  • Уақытша естен тандыратын: ДЛК, BZ.

  • Тітіркендіретін: хлорпикрин, хлорацетофенон, адамсит, CS.

Төзімділігі бойынша УЗ төзімді және төзімді емес болып бөлінеді. Төзімді УЗ-ға иприт, зоман, V-газдар жатады (әсері бірнеше сағаттан бірнеше тәулікке, кейде айларға дейін сақталуы мүмкін). Төзімді емес УЗ-ға әсері бірнеше минуттан шамамен бір сағатқа дейін созылатын заттар жатады (көгілдір қышқылы, фосген).

Халықты радиациядан қорғау: негізгі шаралар

Халықты радиациядан қорғау радиациялық қауіп туралы хабарлауды, ұжымдық және жеке қорғаныс құралдарын қолдануды, радиоактивті ластанған аумақта өзін ұстау тәртібін сақтауды, азық-түлік пен суды қорғауды, медициналық қорғаныс құралдарын пайдалануды, ластану деңгейін анықтауды және дозиметрлік бақылауды қамтиды.

Дабыл берілгенде

ТЖ және АҚ органдарының ақпаратын тыңдағаннан кейін халық панаханаға жасырынуға тиіс.

Жеке қорғаныс

Қажет жағдайда жеке қорғаныс құралдарын киіп, әрі қарай сәулеленуді барынша азайту керек.

Тыйымдар

Ластанған аумақта тамақ ішуге, ластанған су көздерінен су ішуге, жерге жатуға болмайды.

Иондағыш сәулелену кезіндегі алғашқы көмек қағидалары

  • Алдымен әрі қарай сәулеленуді тоқтату немесе азайту.

  • Ішінара дезактивация (киім, аяқ киім, жеке қорғаныс құралдары) және терінің ашық жерлерін ішінара санитарлық тазалау.

  • Зардап шегушіні радиоактивті зат өтпеген панаханаға жеткізу.

Егер радиоактивті заттардың тағам немесе су арқылы түскені күдік тудырса, оларды шығаруға бағытталған шаралар қабылданады: сорбент беру (мысалы, 25–30 г белсендірілген көмір), 15–20 минуттан соң су беріп асқазанды шаю және құстыру. Кейін сорбентті қайта беріп, тыныштандырғыш дәрі қолдану ұсынылады.

АИ-2 жеке дәрі-дәрмек қобдишасы (қысқаша)

АИ-2 — өз-өзіне және өзара көмек көрсетуге, сондай-ақ радиация, улағыш заттар және бактериологиялық құралдар әсерінің алдын алуға арналған медициналық құралдар жиыны. Қорапшада бірнеше ұяға бөлінген дәрілер орналастырылады.

  • 1-ұя: ауырсынуды басатын шприц-түтік (сүйек сынғанда, ауыр жарақатта, күйікте).

  • 2-ұя: ФОЗ-ға қарсы антидот таблеткалары (ошаққа кірер алдында және алғашқы белгілерде қосымша қабылдау).

  • 3-ұя: бактерияға қарсы дәрі (асқазан-ішек бұзылыстарында, сәулеленуден кейін белгілі тәртіппен қабылданады).

  • 4-ұя: радиациядан қорғау құралы (сәулеленуге дейін шамамен 60 минут бұрын қабылданады).

  • 5-ұя: антибиотиктер (жарақат пен күйікте қабылданады).

  • 6-ұя: радиациядан қорғау құралы (мысалы, ластанған сүт ішілген жағдайда 10 күн қолдану тәртібі көрсетіледі).

  • 7-ұя: құсуға қарсы дәрі (бас жарақаты, соққы, контузия және сәуленің бастапқы әсерінде).

Радиация деңгейі жоғары аумақта кәсіби медициналық көмек көрсету шектелуі мүмкін. Мұндай жағдайда өзін-өзі және өзара көмек көрсету, сондай-ақ қауіпсіз мінез-құлық тәртібін қатаң сақтау ерекше маңызды.

Ластаушы және ластану түрлері

Ластаушы — қоршаған ортаға әсер ету мөлшері табиғи деңгейден жоғары болатын агент немесе фактор (физикалық агент, химиялық зат, биологиялық түр). Ластану кез келген агентпен болуы мүмкін; тіпті «таза» деп саналатын әсердің өзі табиғи тепе-теңдікті бұзса, ол ластаушыға айналады.

Шығу тегі бойынша

  • Табиғи: жанартау атқылауы, жер сілкіну сияқты апаттар нәтижесінде.

  • Антропогендік: адамның тікелей немесе жанама әрекеті салдарынан.

Ауқымы бойынша

  • Жергілікті: өнеркәсіп аймақтары, қала маңы.

  • Ғаламдық: үлкен қашықтықтарға таралып, биосфералық процестерге әсер етеді.

Атмосфералық ауаны ластаушылар

Механикалық ластаушылар

Шаң, қоқыс. Органикалық отын жанғанда және құрылыс материалдарын өндіру кезінде пайда болады. Ең қауіптісі — өте ұсақ бөлшектер (шамамен 0,005 мм-ге дейін), олар тыныс алу жолдарына терең енеді.

Ауадағы шаңның жоғары концентрациясы туберкулез, аллергиялық аурулар, көздің созылмалы конъюнктивиті сияқты мәселелермен байланысты болуы мүмкін, әрі ультракүлгін сәуленің жер бетіне түсуін азайтады.

Химиялық ластаушылар

Отынды жағу (өнеркәсіп, жылыту), көлік жұмысы, тұрмыстық және өндірістік қалдықтарды жағу/өңдеу кезінде күшейеді. Негізгі улы қоспалар: көміртегі қосылыстары (CO2, CO және т.б.), күкірт қосылыстары, азот оксидтері (NO, NO2).

Жасыл желек газдар үшін механикалық бөгет жасап, кейбір қоспаларды сіңіреді. Күкірт оксидін жақсы жұтатын ағаштарға терек, жөке, қайың жатады.

Физикалық ластаушылар

Техногендік энергия көздерінің артық түсуі: жылу, жарық, шу, электромагниттік өрістер, радиоактивті әсер, озон бұзғыш заттар (фреондар).

Шуыл — қала үшін ең қолайсыз факторлардың бірі. Тіпті қысқа уақыттық қатты шу жүрек-қантамыр және жүйке жүйесіне кері әсер етуі мүмкін. Өсімдіктер (мысалы, қабырға бойындағы өрмелеу өсімдіктері) шуылды белгілі дәрежеде төмендетеді.

Биологиялық ластаушылар

Экожүйеде бұрын болмаған немесе мөлшері қалыпты деңгейден асқан организмдер. Микроорганизмдермен ластану бактериологиялық ластану деп аталады және кей жағдайда өте қауіпті болуы мүмкін.

Кейбір өсімдіктер фитонцидтер бөлу арқылы бактериялар мен саңырауқұлақтарға қарсы әсер етеді: емен, эвкалипт, майқарағай, қарағай, арша. Мысалы, 1 га арша тоғайы тәулігіне шамамен 30 кг фитонцид бөлуі мүмкін.

Қоршаған орта өндірістік қалдықтармен және автокөлік түтінімен ластанғанда ауыл шаруашылығы өнімдерінің сапасы төмендеп, бұл адам денсаулығына әсер етуі мүмкін. Әсіресе минералды тыңайтқыштар мен пестицидтер нитраттар түрінде тағам арқылы ағзаға түсуі ықтимал. Ерте піскен көкөністерде (қарбыз, қауын, картоп, пияз, сәбіз және т.б.) нитрат мөлшері жоғары болуы мүмкін, сондықтан сақтық қажет.

Пестицидтер және олардың классификациясы

Пестицидтер (латын/еуропа терминдері негізінде: жұқпалыны жою, өлтіру мағынасында) — өсімдік зиянкестері мен ауруларына, арамшөптерге, сондай-ақ адам мен жануарларға ауру тарататын организмдерге қарсы қолданылатын химиялық заттар.

Улылық дәрежесін бағалау

Улылықты бағалауда тәжірибелік жануарлардың 50%-ын өлтіретін доза — LD50 көрсеткіші қолданылады. Осыған қарай пестицидтер күшті әсер ететін, улылығы жоғары, орташа және төмен болып бөлінеді.

Тұрақтылығы бойынша

  • Өте тұрақты: ыдырауы 2 жылдан көп.

  • Тұрақты: 0,5–1 жыл.

  • Салыстырмалы тұрақты: 1–6 ай.

  • Тұрақтылығы аз: шамамен 1 ай.

Пестицидтер әсер ету объектісіне және химиялық табиғатына қарай да жіктеледі. Мысалы: акарицидтер — кенелерге қарсы, альгицидтер — балдырлар мен су өсімдіктерін жоюға, антисептиктер — кей материалдарды биологиялық бұзылудан қорғауға қолданылады. Тәжірибеде хлорорганикалық, фосфорорганикалық және сынапорганикалық пестицидтер кең тараған.

Қорытынды

Пестицидтер ауыл және орман шаруашылығы өнімділігін арттырғанымен, топыраққа және қоршаған ортаға елеулі зиян келтіруі мүмкін. Экологиялық қауіптің айқын мысалы — ДДТ (дихлордифенилтрихлорэтан): оның ұзақ ыдырауы, ортада жиналуы және қоректік тізбек арқылы адам мен жануар ағзасына өтуі бірқатар елдерде өндірісін тоқтатуға алып келді.

Қоршаған ортаның пестицидтермен ластануын азайту үшін өсімдіктерді қорғаудың биологиялық әдістерін кеңінен енгізу маңызды. Табиғатты қорғаудың негізгі тетіктерінің бірі — гигиеналық және санитарлық-техникалық (экологиялық) нормативтерге сүйенген санитарлық бақылау және ауа, су, топырақ сапасын нормалау.

Нормалау ұғымдары

  • Шекті мөлшерлі деңгей (ШМД) — жағымсыз фактордың адам денсаулығына және ұрпағына қайтымсыз әсер етпейтін ең жоғарғы қауіпсіз мәні.

  • Химиялық факторлар үшін бұл көрсеткіш шекті мөлшерлі концентрация (ШМК) деп аталады.

  • Шекті мөлшерлі төгінді (ШМТ) — су сапасын сақтау үшін белгілі уақыт ішінде су объектісіне төгілетін ақпа сулардағы рұқсат етілген ең жоғары заттар мөлшері.

Пайдаланылған әдебиеттер

  • Экология (оқулық) — Алматы, 2008.
  • Google іздеу нәтижелері және kk.wikipedia.org материалдары (анықтамалық дереккөз ретінде).