Тейлор жүйесі

Ғылыми басқару мектебі (1885–1920): басқаруды ғылымға айналдырған кезең

Ғылыми басқару мектебі Фредерик Уинслоу Тейлордың, Френк пен Лилия Гилбреттердің және Генри Ганттың еңбектерімен тығыз байланысты. Бұл бағыттың өкілдері қол еңбегіндегі көптеген операцияларды бақылап, өлшеп, талдап, олардың логикасын және негізгі компоненттерін анықтауға ұмтылды. Нәтижесінде еңбек өнімділігін арттыруға арналған жүйелі әдістер қалыптасты.

Еңбекақы туралы қағидалар: жүйенің практикалық өзегі

Өндірістегі маңызды мәселелердің бірі — еңбекақыны әділ әрі ынталандыратын түрде ұйымдастыру. Тейлор жүйесі бұл тақырыпты төмендегідей түсіндірді:

• Еңбекақы орынға емес, адамға төленеді — нәтижеге және орындаушының тиімділігіне назар аудару.
• Еңбекті нақты біліммен бағалау қажет — өлшемге, нормаға, есепке сүйену.
• Бағалар бірдей болуы тиіс — өлшемнің тұрақтылығы әділдікті күшейтеді.
• Өнім арзандайды, жалақы өседі — тиімділік құнын төмендетіп, еңбекақыны көтеруге мүмкіндік береді.
• Үздіктерді қалыптастырады — дәлелді бағалау жоғары нәтижеге ынталандырады.

Процесті элементтерге бөлу және оқыту

Тейлор өндірістік процестерді жекелеген элементтерге бөліп қарастырып, әр элемент үшін ең тиімді әдістерді таңдауды ұсынды. Сонымен бірге қызметкерлерді сол әдістерге үйрету қажет деп есептеді. Бұл тәсіл жұмысшылардың біліктілік деңгейін және орындау тұрақтылығын арттыруға мүмкіндік береді.

Нәтиже және сын: жоғары тиімділік, бірақ тәуекелсіз емес

Тейлор жүйесінің кемшіліктері де болды. Солардың бірі — дара басшылықтың әлсіреуі. Дегенмен тәжірибеде жүйе өте нәтижелі екенін көрсетті: Филадельфиядағы «Тейбор» зауыты шығынды кәсіпорыннан гүлденген кәсіпорынға айналып, жұмысшылар санын арттырмай-ақ өнім көлемі үш есеге өсті.

Генри Форд: ғылыми басқару идеяларын өндірістік ауқымға шығарған тәжірибе

Тейлордың идеялары ХХ ғасырдың бірінші жартысында ірі америкалық кәсіпкер Генри Фордтың кәсіпорындарында одан әрі дамытылып, кеңінен қолданылды. Фордтың ұйымдастыру-техникалық принциптерін төмендегіше түйіндеуге болады:

1. 1

   Қатаң ұйымдастырылған басқару және бір мақсат

   Тікелей басқару аппараты нақты құрылып, соңғы мақсат — автомобиль жасау — ретінде белгіленді. Каучук плантацияларынан бастап рудниктер, металлургиялық зауыттар және жинақ конвейерлеріне дейін өндіріс буындары бір орталықтан басқарылды.

2. 2

   Жаппай өндіріс және өзіндік құнды төмендету

   Форд тұтынушы сұранысын қанағаттандыру және өнімнің өзіндік құнын төмендету үшін жалпылама, ауқымды өндіріс қажет деп санады.

3. 3

   Стандарттау

   Автомобильдің жаңа модификацияларын көп шығынсыз енгізу үшін дамыған стандарттау жүйесін дамыту қажет болды.

4. 4

   Еңбектің терең бөлінісі

   Жүздеген және мыңдаған операцияларға негізделген терең еңбек бөлінісі өндірістің үздіксіздігін арттыруға көмектесті.

5. 5

   Басқаруды тұрақты жетілдіру және әлеуметтік тұрақтылық

   Өндірісті басқаруды үнемі жетілдіру қажеттігі атап өтілді. Форд жұмысшыларға салыстырмалы төмен біліктілік талап етіп, жоғары еңбекақымен қамтамасыз ету арқылы әлеуметтік кикілжіңдердің алдын алуға болады деп есептеді.

Қорытынды: басқару дербес ғылыми өріс ретінде қалыптасты

Жалпы алғанда, ғылыми басқару тұжырымдамасы басқару ойының дамуындағы маңызды өтпелі кезең болды. Осы кезеңнің арқасында басқару ғылыми-зерттеудің дербес саласы ретінде таныла бастады. Ең бастысы — практик басшылар мен ғалымдар ғылым мен техникада қолданылатын әдістерді ұйым мақсаттарына жету тәжірибесінде тиімді пайдалану мүмкін екенін нақты көрді.