Тарихшылар түркі дипломатиясы туралы
Тарихшылардың түркі дипломатиясы туралы көзқарастары
Түркі тарихнамасында түркілердің әлемдік тарихтағы орны жөнінде екі түрлі ұстаным қалыптасқан: бір көзқарас бойынша өркениеттің бастауын түркі әлемімен байланыстырады, ал екінші көзқарас түркілердің тарихи рөлін мүлде жоққа шығаруға тырысады. Біздің пайымдауымызша, Түркі мемлекеттерінің тарихта болғаны және өзге мемлекеттермен дипломатиялық қатынастар жүргізгені күмән тудырмайтын дерек.
Түркі дипломатиясы мен жалпы түркі тарихына қатысты зерттеулер аз емес. Бұл бағытта Л.Н. Гумилев, А.А. Громыко, В.И. Попов, И.А. Большаков, А.Н. Сахаров, Б. Закиров сияқты ғалымдардың еңбектерімен қатар, классикалық дереккөз ретінде Жүсіп Баласағұнидің «Құтты білік» және Мұхаммед Хайдар Дулатидың «Тарих-и Рашиди» еңбектері ерекше мәнге ие.
Негізгі еңбектер мен бағыттар
- Л.Н. Гумилев — көне түркілер, этногенез, Еуразия кеңістігіндегі тарихи үдерістер.
- А.А. Громыко — дипломатия тарихының теориялық және тарихи қырлары.
- В.И. Попов — қазіргі дипломатияның тетіктері мен эволюциясы.
- А.Н. Сахаров — ерте ортағасырлық дипломатия тәжірибелері (Ежелгі Русь материалдары).
- Б. Закиров — Алтын Орданың Мысырмен дипломатиялық байланыстары.
- Жүсіп Баласағұни, М.Х. Дулати — саяси-этикалық ой, тарих пен мемлекеттік тәжірибені сипаттайтын дереккөздер.
I мыңжылдықтағы Еуразия: этникалық және саяси жаңару
Біздің заманымыздың I мыңжылдығында Еуразия далаларындағы этникалық орта біртіндеп өзгерді. Әлеуметтік-саяси консолидацияның жеделдеуі нәтижесінде Оңтүстік Сібір, Орталық және Орта Азия, төменгі Еділ, Солтүстік Сібір аймақтарында бірнеше түркітілді тайпалар мен қағанаттар қалыптасты.
Қалыптасқан бірлестіктер мен мемлекеттер
Бұл кезеңде Шығыс Түрік қағандығы, Батыс Түрік қағандығы, Ұйғыр, Түргеш, Енисей қырғыздары, Хазар, Бұлғар, Қарлұқ, Қарахан, Қимақ, Арал бойы оғыздары, Қыпшақ және Хорезм сияқты саяси құрылымдар тарих сахнасына шықты.
Дәл осы дәуірде қазіргі түркітілді тайпалардың этникалық-саяси бірегейленуі айқындала түсті. Рухани мәдениет жаңа сатыға көтеріліп, түркі жазба мәдениеті орнықты: руна жазуы, хатқа түскен әдебиет, тұрақты мемлекеттілік тәжірибесі қалыптасты. Түркілер буддизм, христиан, манихей, ислам сияқты діни жүйелермен және басқа өркениеттік жетістіктермен байланыс орнатты.
Өмір салтының өзгеруі
Көшпелі және жартылай көшпелі өмір салты біртіндеп қалалық, отырықшы тұрмысқа ұласты. Бұл жаңа мәдени үлгілердің қалыптасуына жол ашты.
Тарихи сабақтастық
Тайпалардың бірін-бірі алмастыруы бұрынғы тайпаның «жойылуы» емес; этникалық құрам өзгеріп, атаулар жаңарып, дәстүр жалғаса берді.
Ортақ кеңістік
Еуразиядағы түркі тектес халықтар ұзақ уақыт бойы ортақ тарихи кеңістік пен мәдени ықпалдастықты бөлісті.
«Түркі» атауының пайда болуы және таралуы
«Түркі» атауы V ғасырдың екінші жартысынан бастап деректерде алғаш рет ұшырасады да, кейін кеңінен тарайды. Бұған дейін түркілер мен қытайлар арасындағы дипломатиялық қатынастарда соғды тілі жиі қолданылғаны белгілі. Алайда уақыт өте келе «түркі» сөзі византиялық, араб, сириялық, санскрит және көптеген иран, тибет деректерінде де кездеседі.
«Түркі елі» ұғымы
Ертедегі түркі мәтіндерінде бұл атау тайпалар одағы мен көшпелі державаның атауы ретінде көрінеді. VIII ғасырдың ортасынан бастап жазбаларда «он екі тайпалы түркі елі» тіркесі кездеседі. Бұл ұғым қытай жылнамаларында да, түркі эпиграфиялық ескерткіштерінде де сақталған.
IX–XI ғасырларда араб тарихшылары мен географтарының еңбектерінде «түркі» сөзі халықтың, мемлекеттердің және тілдік-генетикалық жақындықтың атауы ретінде жиі қолданылады. Осы исламдық ғылыми дәстүрде түркі халықтарының туыстығы туралы жүйелі пайымдаулар қалыптасты.
Дереккөздер мен зерттеу дәстүрі: Гумилев және Бартольд
Л.Н. Гумилевтің ықпалы
Түркі дипломатиясын зерттеуде Л.Н. Гумилевтің «Древние тюрки» еңбегінің орны айрықша. Ол түркі халықтары мен славяндардың көне тарихына, этногенез мәселесіне қатысты еңбектер жазып, еуроцентристік түсіндіру үлгілеріне қарсы пікір білдірді. Ғалым ғұндар мен көне түркілердің өркениетке қосқан үлесін негіздеп, тарихи үрдістерді кең Еуразиялық контексте қарастырды.
Сондай-ақ ол этностың қалыптасуында пассионарлық күштердің әсерін атап, этностың өмірлік циклі туралы тұжырымдар ұсынды.
В.В. Бартольд және шығыстану мектебі
Академик В.В. Бартольдтың Орталық Азияны мекендеген тайпалар тарихына арналған еңбектері бүгінге дейін ғылыми маңызын жоғалтқан жоқ. Ол араб, парсы және жергілікті дереккөздерді кеңінен пайдаланып, Түркістанның моңғолға дейінгі кезеңі, Жетісу тарихы, моңғол шапқыншылығы дәуіріндегі Түркістан туралы іргелі зерттеулер ұсынды.
Бұл еңбектер Орталық Азия мен Қазақстан халықтарының көне дәуірден-ақ өзіндік тарихи-мәдени негізі болғанын дәлелдеуге көмектесті.
Саяси контекст және білім өндірісі
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырда түркі халықтарының тарихын түсіндіруге ықпал еткен идеологиялық факторлар да болды. Империялық және кейінгі кеңестік саясат жергілікті халықтың тарихи санасын әлсіретуге ұмтылып, ғылыми айналымға «панисламизм», «пантюркизм» сияқты терминдерді саясиланған мәнде енгізді. Осы кезеңде ұлттық интеллигенция өкілдерінің бір бөлігі қуғынға ұшырады, көптеген еңбектердің таралуы шектелді.
Түркі этногенезі және мемлекеттердің екінші сатысы (VI–IX ғғ.)
Зерттеулерде екі маңызды ұғым айқын көрінеді: біріншісі — түркілердің дербес халық ретінде тарих сахнасына шығуы, екіншісі — олардың дербес мемлекет ретінде қалыптасуы. VI ғасырдың ортасына қарай этногенез жаңа кезеңге өтті. VI–IX ғасырларда көшпелі тайпалар өзара байланыстарын күшейтіп, қуатты мемлекеттік бірлестіктер құрды: Шығыс Түрік қағандығы, Батыс Түрік қағандығы, Түргеш, Қарлұқ, Оғыз мемлекеттері және Қырғыз–Ұйғыр кеңістігімен байланысты саяси құрылымдар.
Бірлікті күшейткен факторлар
- ортақ тілдік кеңістік;
- ортақ жазба мәдениеті;
- ұқсас саяси-әлеуметтік институттар.
Материалдық мәдениет пен рәсімдерден де даму деңгейі аңғарылады: әшекей бұйымдар, шебер жасалған қару-жарақ, сондай-ақ қабір басына құлпытас орнату дәстүрі кең тарады. Түркі мәдениеті шартты түрде Енисей қырғыздары, Қимақ–Қыпшақ және Алтай түркілері сияқты аймақтық-мазмұндық топтармен де сипатталады.
Көші-қон, ассимиляция және жаңа этникалық орталықтар
I мыңжылдықта Орталық Азияда, оңтүстік-батыс Сібірде, Жетісуда, Тянь-Шань өңірінде түркі, оғыз, қырғыз, қыпшақ этногенезі қатар жүрді. Тайпалардың араласуы нәтижесінде жаңа этникалық орталықтар қалыптасты. Қимақ-қыпшақ және оғыз топтарының бір бөлігі Ертіске қарай ығысты; қырғыздар Байқал маңынан Шығыс Қазақстанға бет бұрды; тоғыз-оғыз тайпалары тибеттіктермен соғыстың салдарынан Ганьсу өңірінің батысына және Шығыс Түркістанға қоныс аударды.
744 жыл және кейінгі бетбұрыс
744 жылы түркілер ауыр саяси соққыға ұшырап, бұрынғы орталықтарын жоғалтып, Қашғар мен Жетісуға ығысты. X ғасырда ислам дінін қабылдағаннан кейін қарлұқ тайпаларымен бірігіп, Қарахан мемлекетінің құрылуына негіз қалады. Бұл кезеңде ішкі және сыртқы факторлар өзгеріп, ассимиляция үдерістері күшейді.
Күлтегін мәтіні және алғашқы қағандар дәуірі
Түркі мемлекеттілігі мен тарихи жадының маңызды айғағы — Күлтегін ескерткіші. Онда әлемнің жаратылысы, түркі билігінің орнығуы және Бумын қаған мен Істеми қағанның мемлекетті бекітіп, заң шығарып, елді қорғағаны туралы баян етіледі. Бұл мәтін түркі қағандарының билік құрған уақытын және «төрт бұрышқа» ықпал еткен саяси ауқымды сипаттайды.
Деректік нақтылау
V ғасырда «түркілер» деп Ашина ордасына қараған тайпалар аталған, ал көршілес кейбір тайпалар бұл санатқа кірмеген. Түркілердің шығу тегі мен тарихы XIX ғасырдың соңына дейін көбіне қытай, парсы, грек және Византия деректері арқылы танылды.
568–598 жылдары түркілерге қарай Еділден өткен Земарх басқарған византиялық елшілер бірқатар деректер қалдырды. Ал жекелеген түркі халықтары мен олардың қоныстары туралы толығырақ мәлімет IX–X ғасырлардағы араб географиялық әдебиетінде беріледі. Осы еңбектерде «түркі» сөзі халықтар тобының ортақ атауы және олардың тілдік бірлігінің белгісі ретінде сипатталады.