Нарықтық экономика

Қаржы нарығының мәні

Қаржылық қатынастар кез келген ел экономикасының дамуына негіз болады. Қаржы ресурстарының айналымы мен қайта бөлінуі қаржы нарығын айқындап, оның қызмет етуінің өзіндік кеңістігін қалыптастырады. Нарықтық экономика жағдайында қаржы нарығы елдегі нарықтық қатынастар жүйесінің ажырамас құрамдас бөлігі болып саналады.

«Қаржы нарығы» ұғымы әлемдік тәжірибеге және әр мемлекеттің экономикалық дамуының ерекшеліктеріне қарай түрліше түсіндіріледі. Жалпы алғанда, ол ақша, депозит, несие, валюта, қор, сақтандыру және зейнетақы нарықтарының қаржылық құралдары айналатын ұйымдастырылған сауда жүйесін білдіреді.

Бұл жүйеде ақша қаражатының ағынын меншік иелерінен қарыз алушыларға бағыттайтын қаржы институттары шешуші рөл атқарады. Мұнда төлем құралдары мен бағалы қағаздар тауар ретінде қолданылады.

Қаржы нарығы кез келген нарық сияқты қаржы ресурстарының сатушылары мен сатып алушылары арасында тікелей байланыс орнатуға бағытталған. Сондықтан қаржы нарығы — делдалдардың көмегімен несие берушілер мен қарыз алушылар арасында капиталды қайта бөлу механизмін іске асыратын, капиталға деген сұраныс пен ұсыныс қалыптасатын жүйе.

Тәжірибеде ол меншік иелерінен қарыз алушыларға және олардан кері бағытта ақша қаражаттарының қозғалысын қамтамасыз ететін қаржы-несие институттарының жиынтығы ретінде көрініс табады.

Негізгі функциялары

Қаржы нарығы бірнеше өзара байланысты функцияларды орындайды. Олар нарықтың тұрақты жұмыс істеуін, ақпараттың ашықтығын және ресурстардың тиімді бөлінуін қамтамасыз етеді.

Реттеушілік

Мемлекеттік басқару органдары және өзін-өзі реттеу ұйымдары арқылы нарықты реттеу жүзеге асырылады.

Ақпараттық

Нарық қатысушыларына ақпаратқа толық әрі тең қол жеткізуді қамтамасыз етеді.

Бөлу

Қаражаттың экономиканың бір саласынан екіншісіне, бір қатысушыдан екіншісіне және бір аймақтан екіншісіне өтуін қамтамасыз етіп, қаржы ресурстарының бөлінуіне ықпал етеді.

Коммерциялық

Нарықтағы операциялар мәмілеге қатысушылардың барлығына белгілі бір табыс әкеледі.

Баға белгілеу

Қаржылық құралдардың бағасы сұраныс пен ұсыныстың ықпалымен, еркін бәсекелестік жағдайында қалыптасады.

Қаржы институттары және нарықтың рөлі

Уақытша бос ақша ресурстарының әртүрлі инвестицияларға айналу процесі қаржы нарығының қызмет етуімен және қаржы институттарының жұмысымен тікелей байланысты. Қаржы ресурстарын шоғырландыру және орналастыру кезеңінде қаржы институттарының басты міндеті — меншік иелерінен қарыз алушыларға қаражаттың мүмкіндігінше тиімді өтуін қамтамасыз ету.

Ал қаржы нарығының негізгі міндеті — қаржы ресурстарын сатушылар мен сатып алушылар арасында қаржылық активтер мен міндеттемелердің саудасын ұйымдастыру. Яғни, нарық келісім жасау арқылы капиталдың қозғалысын жылдамдатып, қайта бөлінуін қамтамасыз етеді.

Нарық қатысушыларының негізгі топтары

1 Үй шаруашылықтары (жеке тұлғалар)
2 Меншік нысанына тәуелсіз шаруашылық жүргізуші субъектілер
3 Мемлекеттік басқару органдары

Бұл субъектілердің кез келгені белгілі бір кезеңде бюджеті теңгерімді, тапшылық (дефицит) немесе артық (профицит) жағдайда болуы мүмкін. Осыған байланысты қарызға қаражат тарту қажеттілігі немесе уақытша бос қаражатты тиімді шартпен орналастыру мүмкіндігі туындайды.

Нарықтық экономика контекстіндегі маңызы

Қаржы нарығы түпкі мәні бойынша әлеуетті сатушылар мен сатып алушылардың, сондай-ақ делдал институттардың мүдделерін тиімді ескеріп, іске асыруға арналған. Нарықтық экономика өндірісті тиімді ұйымдастыру формасы ретінде көптеген елдердің даму тәжірибесімен дәлелденген.

Қазақстан Республикасы үшін шаруашылық жүргізудің жаңа әдістері еркін нарыққа өтуді білдіреді. Бұл — қаржы нарығының әлеуетін, ең алдымен елдің жан-жақты өсімін қамтамасыз ететін мүмкіндіктерін пайдалануды талап етеді.

Осы тұрғыдан алғанда, қаржы нарығы ғылыми-техникалық прогресс негізінде дамитын, экономиканың барлық салаларын ресурстармен қамтамасыз етуге қабілетті, жеке бастама мен бәсекелестікке мән беретін қоғамдық өндірісті ұйымдастырудың озық формаларының бірі ретінде қарастырылады.

Нақтылау

Ақша ресурстары мен шаруашылық жүргізуші субъектілердің өзі қаржы нарығын білдірмейді. Қаржы нарығы ақша ресурстары мен субъектілер арасында тікелей экономикалық қатынас орнаған кезде ғана пайда болады.

Демек, қаржы нарығы — экономиканың әртүрлі субъектілері арасында бос ақша капиталы мен ақшалай жинақтарды келісім жасау арқылы қайта бөлу, сондай-ақ олардың қозғалысы барысында қалыптасатын ақшалай қатынастар жүйесі.

Функциялардың қалыптасу алғышарттары

Қаржы нарығының функцияларын айқындайтын алғышарттар ретінде мына факторларды көрсетуге болады:

Мемлекеттің рөлін оңтайландыру

Қаржы ресурстарын қайта бөлудегі мемлекеттің рөлін барынша азайту.
Бәсекелестікті күшейту

Монополияны шектеу және бәсекелестікті дамыту мақсатында меншік түріне қарамастан барлық шаруашылық жүргізуші субъектілердің толық дербестігін қамтамасыз ету.
Бюджет тапшылығын нарықтық құралдармен қаржыландыру

Бюджет тапшылығын қаржыландыру үшін орталық банктің ссудалық қорын пайдалануды тоқтатып, бұл мәселені мемлекеттік қарыздар арқылы (облигациялар және басқа да міндеттемелерді айналысқа шығару) шешу.
Инвестициялық әлеуеттің өсуі

Бағалы қағаздарға инвестициялануы мүмкін шаруашылық жүргізуші субъектілер мен халықтың ақшалай табыстарының тұрақты өсуі.