Муссолини бастаған үкіметті құруға келісім беруі

1920–1922: Фашистік зорлықтың күшеюі және билікке жол ашу

1920 жылдың соңынан бастап монополистік буржуазия жұмысшылар қозғалысын аяусыз басуға кірісті. Джолитти үкіметі фашистерді жүйелі түрде қолдап отырды. Фашистік ұйымдар қатары кулактар, помещиктер және шовинистік ниеттегі ұсақ буржуазиялық топтар есебінен толыға берді.

Парламенттік сайлау қорытындысында солшылдармен одақтасқан фашистер парламентке небәрі 35 кандидат өткізсе, социалистер 138, ал Халық партиясы 108 орын алды. Бұл нәтиже Джолитти үшін ауыр жеңіліс болды: ол маусымның соңында отставкаға кетті.

Оның орнына Джолитти тұсында соғыс министрі болған әрі қарулы фашистік отрядтардың қалыптасуына ықпал еткен бұрынғы социалист Бономи келді. Осы кезеңде фашизмге қарсы жұмысшылар қауымы бірлесіп күресуге бекінді. Пролетарлық қорғаныс комитеттері құрылып, олардың бірқатары (мысалы, Генуяда) шілде айындағы антифашистік манифестацияларды ұйымдастыруда елеулі рөл атқарды. Италияның көптеген қалалары мен аудандарында фашистерге қарсы қарулы қақтығыстар орын алды.

Антифашистік бірігу: пактілер, ортақ бағдарлама және халықаралық тәжірибе

Кейінгі кезеңде антифашистік күштерді біріктіру талпыныстары жалғасты. 1934 жылы Италияның коммунистік және социалистік партиялары арасында бірлескен іс-қимыл пакті жасалды, ал 1937 жылы бұл келісім кеңірек деңгейге таратылып, жалпы саяси бағдарлама әзірленді.

Испаниядағы ұлттық-революциялық соғыс кезінде итальян-герман фашистік интервенциясына қарсы күреске итальян антифашистері де қатысты: олардың саны шамамен 1700 адамға жетті. 1938 жылы Италияның өзінде антифашистік ұйымдардың құрылуына ықпал еткен ұлттық-демократиялық республика үшін күрес бағдарламасы Италия коммунистік партиясы тарапынан әзірленіп, кейін бағдарламалық құжаттарда жүйеленді.

Фашистер өз қағидаларын «барлық жеке және топтық мүдделер нәсіл мүддесіне бағынуы тиіс» деген ұранмен негіздеуге тырысты. Олар фашизмді саяси, әскери және экономикалық «ағза» ретінде сипаттап, алғашқы съезінен кейін-ақ осы үш бағыт бойынша әрекеттерін күшейтті.

Ымыра мен қарсылық: пактілердің дағдарысы және 1922 жылғы ереуіл

1922 жылдың қазанында Социалистік партияның XVIII съезінде максималистер мен реформистер арасында фашизмге қарсы күрес тактикасы жөнінде өткір пікірталас туды. Бұған дейін, 1921 жылдың шілдесінде, депутаттар палатасының төрағасы Де Никола фашистер мен социалистер арасында «ымыраласу пактісін» (Pactum umirотворения) жасау туралы ұсыныс енгізген еді. Бұл ұсыныстың жасырын мақсаты — жұмысшылардың антифашистік бірыңғай майдан құруына кедергі келтіру болатын.

Халық қысымымен Социалистік партия, Жалпы еңбек конфедерациясы және өзге кәсіподақ ұйымдары 1922 жылдың ақпанында Еңбек одағын (Alleanca del Lavoro) құрды. Антифашистік мақсат жарияланғанымен, реформистік жетекшілер пролетариаттың жаппай бас көтеруін ұйымдастыруды қажет деп таппады.

1922 жылғы 1 тамызда Еңбек одағы фашистік террорға қарсы жалпы саяси ереуіл ұйымдастырды. Мыңдаған адам қатысып, кей өңірлерде полициямен және фашистік топтармен қанды қақтығыстар болды. Алайда күрес күшейген сәтте-ақ реформистік лидерлер ереуілді тоқтату туралы бұйрық берді. Жұмысшылардың бір бөлігі бұйрықты орындамай қарсыласуын жалғастырса, енді бір бөлігі ереуілді тоқтатуға мәжбүр болды.

Бұл қадам халықтың ашу-ызасын туғызды. Социалистік партияның центристік басшылығы реформистерден алшақтауға мәжбүр болып, 1922 жылғы қазанда өткен съезде реформистерді партиядан шығарды. Тамыз ереуілінің жеңілісі фашистердің билікті қолға алуына жол ашты.

1922–1924: Римге жорық, диктатураның орнығуы және «заңды» бекіту

Финанс капиталының үстем топтары — өнеркәсіп конфедерациясы, әскер басшылығы, король сарайы және Ватикан — Муссолинидің үкіметті қолға алуына жағдай жасады. Осы тіректерге сүйенген Муссолини 1922 жылғы 27 қазанда Римге жорық жасауға бұйрық берді. 28 қазанда фашистік қарулы жасақтар Римге ешқандай елеулі қарсылықсыз кірді. Король Муссолиниді үкімет басшысы етіп тағайындады. Италияда фашистік диктатура орнады.

Фашистер жұмысшыларды және коммунистерді аяусыз қудалап, террор ұйымдастырды. 1922 жылдың желтоқсанында Туринде фашистер коммунистердің үйіне басып кіріп, әйелдер мен балалардың көзінше үй иелерін атып тастаған оқиға қоғам жадында ұзақ сақталды. Сыртқы саясат та агрессиялық бағытқа ойысты.

Диктатураның алғашқы кезеңінің бір ерекшелігі — ескі конституция шеңберінде, бұрынғы мемлекеттік заңдарды түбегейлі өзгертпей-ақ жүргізілуі болды. Сонымен бірге фашистік тәртіптің басты институционалдық тіректері ретінде екі жаңа құрылым пайда болды: Үлкен фашистік кеңес және Ұлттық қауіпсіздіктің ерікті милициясы. Билік жүйесінде «заңдылық» пен «заңсыздық» ұғымдарының арасы көмескіленіп, заң шығарушы билік іс жүзінде атқарушы билікке тәуелді болды. Жиналыс, сөз және ұйым құру бостандықтары шектелді.

1923 жылдың сәуірінде Муссолини коалициялық үкіметтен Халық партиясы өкілдерін шығарып тастады. Сол жылдың шілдесінде фашистер парламент арқылы жаңа сайлау заңын қабылдатты — бұл заң авторының атымен «Ачербо заңы» деп аталды. 1923 жылдың қарашасында сенат заңды мақұлдап, король қол қойды.

1924 жылдың 6 сәуірінде өткен парламент сайлауында Ұлттық блок 4,5 млн дауыс алды, қалған партиялар 3,5 млн дауыс жинады. Ачербо жүйесі бойынша мандаттар бөлінгенде фашистік депутаттар 374 орынға, ал қалғандары 157 орынға ие болды (соның ішінде Халық партиясы — 39 орын).