Баланың сүйектерінің ерекшелігі
Көкірек қуысы: қабырғалар мен төс сүйегі
Адам денесінде 12 жұп қабырға бар. Әр қабырға жалпақтау, ұзын сүйектен және алдыңғы бөлігіндегі шеміршектен тұрады; қабырғалар өзара және омыртқамен байланысып, көкірек қуысының қаңқасын құрайды.
Қабырғаның бөліктері
- Басы — омыртқамен жалғасатын бөлігі.
- Мойны — басы мен денесінің арасындағы жіңішкерген бөлігі.
- Денесі — алдыңғы ұшы шеміршек арқылы төс сүйегімен жалғасады.
Жоғарғы қабырғаларда мойын мен дене түйіскен жерде қабырға бұдыры болады, ол омыртқаның көлденең өсіндісімен байланысады.
Қабырғалардың түрлері
- Шын қабырғалар (I–VII) — шеміршек арқылы тікелей төс сүйегіне жалғасады.
- Жалған қабырғалар (VIII–X) — ұзын шеміршек арқылы алдыңғы қабырғаларға қосылады.
- Бос қабырғалар (XI–XII) — алдыңғы ұшы бос аяқталады.
Қабырғалардың сүйектенуі (жас ерекшелігі)
- Сүйектену үдерісі шамамен 2 айлықта (көбіне VI–VII қабырғаларда) басталады.
- 3–4 жаста қабырғаның ортасы мен бұрышында ғана тығыз сүйек ұлпасы айқын болады.
- 6–7 жаста қабырғаның алдыңғы бөлігі толық сүйекке айналады.
Төс сүйегі
Төс сүйегі — көкірек қуысының алдыңғы жағында орналасқан жалпақ, сыңар сүйек. Оның тұтқасы, денесі және семсершесі (семсер тәрізді өсіндісі) болады.
Төс тұтқасының жоғарғы жағында мойын ойығы, екі жағында бұғана ойықтары, сондай-ақ қабырғалар бекитін ойықтар орналасады.
Төс сүйегі бөлімдерінің арасындағы шеміршек байланыстар шамамен 30 жасқа дейін сақталады: төменгі бөліктері 15–16 жаста, жоғарғысы 21–25 жаста сүйектеніп, біртұтасып кетеді; семсершенің сүйектенуі көбіне 30 жасқа дейін созылады.
Көкірек қуысының қызметі және пішінінің өзгеруі
Омыртқа сүйектері, XII жұп қабырға және төс сүйегі бірге көкірек қуысын құрайды. Көкірек қуысы жүректі, қолқаны, ірі өкпе тамырларын, өкпені және ішінара бауырды қорғайды. Сонымен бірге тыныс алу және иық белдеуіне қатысты бірқатар бұлшықеттердің бекитін орны.
Көкірек қуысы көбіне жұмыртқа пішіндес, бірақ жасына, еңбек ерекшелігіне және ауруларға байланысты өзгеруі мүмкін. 1 жаста ол бүйірінен қысыңқы, конус тәрізді болып келеді, ал 12–13 жаста ересек адамдікіндей қалыпқа жақындайды.
Ұзақ уақыт партада немесе үстелде дұрыс отырмау, кеудені үстел шетіне тіреп отыру төс сүйегінің ішке қарай майысуына және көкірек қуысының тарылуына әкелуі мүмкін. Бұл өкпе мен жүрек дамуына кері әсер етеді.
Иық белдеуі және қол сүйектері
Аяқ-қол сүйектері адам денесінде екі белдеуді құрайды: иық белдеуі және жамбас белдеуі. Иық белдеуінің негізгі сүйектері — жауырын мен бұғана.
Жауырын мен бұғана
Жауырын — жалпақ, қос сүйек. Ол омыртқа және қабырғалармен тікелей емес, көбіне бұлшықет арқылы байланысады; сыртқы бұрыштары иық сүйегі арқылы қол сүйектерімен жалғасады.
Жаңа туған сәбиде жауырынның кей бөліктерінде (иық өсіндісі, құс тұмсық өсіндісі, буын беті және бұрыштары) шеміршек көп болады. Жауырын сүйектері, әдетте, жігіттерде 19–20, қыздарда 18 жаста қатаяды.
Бұғана көбіне бала дүниеге келердің алдында сүйектеніп үлгереді, ал төс жақ ұшының сүйектенуі жігіттерде 24, қыздарда 23 жаста аяқталады.
Қол сүйектерінің құрамы және даму ерекшелігі
Қол қаңқасы иық сүйегінен, білектегі шынтақ және шыбық сүйектерінен, білезіктің ұсақ сүйектерінен, бес ұзын алақан сүйектерінен және саусақ сүйектерінен тұрады. Қол басы сүйектері кеудеге қарай бағытталған алақан ойығын түзеді.
Алақан ойығы жаңа туған шақта қалыптаса бастайды да, 10–13 жаста толық қалыптасады. Осы кезеңде саусақ сүйектерінің қатуы да аяқталады, сондықтан мектепке дейінгі және бастауыш сынып оқушыларының жазуы мен сурет салуы жиі баяу келеді.
Ұзақ әрі дұрыс ұйымдастырылған жаттығу саусақ бұлшықеттерін нығайтады. Кей мамандықтарда (мысалы, музыканттарда) саусаққа түсетін тұрақты жүктеме сүйек пен сіңірдің жетілуіне әсер етуі мүмкін.
- Тоқпан жілік көбіне 20–25 жаста қатаяды; өсу аймақтарына байланысты 22 жасқа дейін жілік басын зақымдамау маңызды.
- Шыбық сүйегі жігіттерде 20–25, қыздарда 17–20 жаста қатады.
- Шынтақ сүйегі көбіне 18–22 жаста қатаяды.
- Білезік сүйектері шамамен 14–16 жаста қатая бастайды; саусақ сүйектері 16–18 жаста толық қатаяды.
Жамбас белдеуі және аяқ сүйектері
Жамбас белдеуі сегізкөзден және онымен қимылсыз біріккен екі жамбас сүйегінен тұрады. Жамбас сүйектерінің алдыңғы бөлігі өзара қимылсыз жалғасады, ал ойысында ортан жіліктің басы орналасып, қозғалмалы буын түзеді.
Ортан жілік, тізе және сирақ
Ортан жілік — адам ағзасындағы ең ірі сүйек. Оның басы, мойны және денесі болады; мойын мен дене түйісінде ұршық тәрізді бұдырлар орналасады.
Ортан жіліктің өсуі ерте жаста жылдам: туғаннан кейінгі алғашқы 5 жылда қарқынды өседі. Бас пен мойынның бірігуі көбіне 14–20 жаста аяқталады, жалпы өсуі 18–20 жаста тоқтайды.
Ортан жіліктің екінші шеті асықты жілікпен және шыбық сүйекпен жалғасады; олармен бірге тізе буынын құрайды. Асықты жілік пен шыбық сүйек қыздарда 16–18, жігіттерде 19–20 жасқа дейін өсіп, кейін өсуін тоқтатады.
Табан сүйектері және табан күмбезі
Табан сүйектері өкше (тарсаль) сүйектерінен, бақайшақтардан және аяқ саусақтарының сүйектерінен тұрады. Өкше сүйектеріне өкше, тепкіш, қайықша, сына және куб тәрізді сүйектер жатады.
- Өкше сүйектерінің өсуі бойжеткендерде 16–18, жігіттерде 18–20 жасқа дейін байқалады.
- Бақайшақтар қыздарда 17, жігіттерде 20 жасқа дейін өседі.
- Саусақ сүйектері: төрт саусақта 3 сүйектен, бас бармақта 2 сүйектен тұрады; жалпы өсуі 15–20 жаста аяқталады.
Жалпақ табанның алдын алу
Табан сүйектері буындар арқылы күмбезденіп жалғасады. Күмбездің дұрыс қалыптасуына тар аяқ киім, ауыр жүк, ұзақ уақыт табанға күш түсіру, ерте әрі ұзақ түрегелтіп қою, сондай-ақ мешел (рахит) кері әсер етеді. Мұндайда жалпақ табан дамып, баланың сымбаты бұзылып, қан айналымы нашарлап, аяқ тез шаршайды.
- Жалаңаяқ жүру және табан бұлшықеттерін күшейтетін жаттығулар көмектеседі.
- Табан күмбезі көбіне 13–17 жасқа дейін қалыптасады.
- Сондықтан 17–18 жасқа дейін биік өкшелі аяқ киімнен сақтанған дұрыс.
- Балалар мен жастарға өкшесі 1,5–2 см аяқ киім табан күмбезінің дамуына қолайлы.
Бас сүйектері, еңбек (фонтанель) және тістер
Бас сүйегі екі негізгі бөлімнен тұрады: ми сауыты және бет сүйектері. Ерте жаста ми сауыты бет бөлігінен бұрын дамиды. Бет сүйектері әсіресе алғашқы 1 жылда және жыныстық жетілу кезінде (көбіне 13–14 жаста) белсенді өседі.
Еңбек және жіктердің жабылуы
Жаңа туған нәрестеде ми сауыты сүйектері жұмсақ дәнекер ұлпа арқылы байланысады. Бірнеше сүйек түйіскен тұстарда бұл ұлпа кеңейіп, еңбек деп аталатын аймақтарды түзеді: самайда екеуден (жалпы 4), маңдайда 1 және шүйдеде 1 — барлығы 6.
Маңдай еңбегі әдетте 1 жасқа таяғанда жабылады, қалғандары 2–3 айда бітеледі. Сүйек жіктері көбіне 4 жасқа жақындағанда бірігіп, ми сауытының қарқынды өсуі бәсеңдейді.
Тістердің шығуы
Нәресте тіссіз туады. Алғашқы тістер (сүт тістері) көбіне 5–6 айда шыға бастайды. 6 жасқа жақындағанда сүт тістері түсіп, олардың орнына тұрақты тістер өседі. Ең соңғы тұрақты тістер — ақыл тістері — жыныстық жетілуден кейін шығуы мүмкін.
Тістердің шығуы мен ауысуы баланың жалпы дамуымен байланысты болғандықтан, тіс күйі арқылы биологиялық жетілу деңгейі жайлы да болжам жасауға болады.
Балалар сүйектерінің ерекшелігі және гигиеналық қағидалар
Балалар мен жасөспірімдердің сүйектері жалпы алғанда серпімді әрі жұмсақ, сондықтан оңай өзгеріске ұшырайды. Гигиеналық талаптар сақталмаса, бұл тірек-қимыл жүйесінің бұзылыстарына әкелуі мүмкін.
Тамақтану, витаминдер және күн сәулесі
Сүйектің дұрыс өсіп-жетілуі үшін минерал заттары мен витаминдер (әсіресе D витамині) аса маңызды. Алғашқы жылы дұрыс тамақтанбау және таза ауада жеткіліксіз болу мешелге (рахитке) әкеліп, жілік, омыртқа және көкірек қуысының қалыптасуын бұзуы мүмкін.
Күннің ультракүлгін сәулелері әсерінен ағзада D витамині түзіледі, кальций мен фосфор алмасуы реттеледі. Бұл сәулелер терезе әйнегінен өтпейді, сондықтан баланы ауа райына сай киіндіріп, далаға жиі шығару маңызды.
Дұрыс отыру және дұрыс жату
Баланың төсегі, үстелі, орындығы, киімі және еңбек жүктемесі жасына сәйкес болуы керек. Дұрыс отыруға және төсекте дұрыс жатуға дағдылану омыртқа жотасының қалыпты өсуіне, арқа бұлшықеттерінің күшеюіне ықпал етеді.
Дұрыс отырмаған жағдайда омыртқа қисаюы, ірі қан тамырларының қысылуы, бұлшықеттердің әлсіздігі салдарынан тез шаршау байқалады. Өсу аймақтары толық қатпаған кезде сколиоз, кифоз, лордоз сияқты патологиялық өзгерістер тұрақтанып қалуы мүмкін.
Бұлшықеттер: құрылысы, қызметі және жетілуі
Жаңа туған сәбиде бұлшықеттер толық қалыптаспағандықтан, олардың салмағы дене салмағының шамамен 20–22%-ын ғана құрайды (ересекте — 40–45%). Адам ағзасында 600-ден астам бұлшықет бар.
Негізгі қасиеттері
- Жиырылғыштық — бұлшықет жұмысын қамтамасыз ететін негізгі қасиет; жиырылғанда қысқаруы да, кейде керісінше ұзаруы да мүмкін.
- Қозғыштық — жүйке импульсына жауап беру қабілеті.
- Күш — талшық саны мен қалыңдығына, сондай-ақ сүйекке бекіну ерекшелігіне байланысты.
Бұлшықет тінінде қан тамырлары мен жүйке ұштары көп: олар қоректік заттар мен оттегін жеткізіп, алмасу өнімдерін әкетеді, әрі жиырылу-созылу дәрежесін сездіреді.
Жетіліп-өсу ерекшелігі
Өмірдің алғашқы жылында алдымен құрсақ бұлшықеттері дамып, кейін шайнау бұлшықеттері жетіледі. Еңбектеу мен жүруге қарай аяқ-қол және арқа бұлшықеттері қарқынды өседі.
Жыныстық жетілу кезінде сүйектер тез ұзарғандықтан, сіңірлер де өсіп, бұлшықеттер уақытша созылыңқы көрінуі мүмкін; сондықтан жасөспірімдердің аяқ-қолы «сорайып» байқалады. Көп жағдайда 15–16 жаста бұлшықеттер толыса бастайды, ал дамуы 25–30 жасқа дейін жалғасады.
Баланың қимыл-қозғалысы: кезеңдері және маңызы
Жаңа туған нәрестеде қимыл көп болғанымен, ол көбіне үйлеспеген, еріксіз түрде байқалады. Алғашқы мақсатты қимылдар 2–3 айда көріне бастайды: бала жарыққа немесе дыбысқа қарай басын бұрады.
Ерте дағдылардың қалыптасуы
- 3 айда — шалқасынан жатқан бала аунай алады.
- 7 айда — отыра бастайды.
- Затты ұстау және еңбектеу — қолдың ерікті қимылдарын дамытады.
3–6 айда көру мен қозғалыс әрекеті бір-бірімен үйлесіп, күрделі көру-қозғалыс жүйесі қалыптаса бастайды. Ересектердің сөзімен бағытталатын қимылдардың дамуы саналы қозғалысқа негіз болады.
Локомоция және күрделі қимылдар
Кеңістікте белсенді қозғалуға байланысты еркін қимылды локомоция деп атайды. Шынайы локомоция көбіне 1 жаста еңбектеумен байланысты айқын көрінеді.
Жүру, жүгіру, секіру сияқты күрделі қимылдар және оларды дәл бағыттау қабілеті көбіне 3–5 жаста жетіледі. Дегенмен мектепке дейінгі жаста және 1–2-сыныпта қимылды үйлестіру толық орнықпайды, сондықтан жазу, сызу, сурет салу сияқты ұсақ моторикаға уақыт керек.
Қозғалыстың дамуы біркелкі емес (гетерохронды). Ең қарқынды кезең көбіне 3–6 жас. Тұрақты жаттығу қозғалыс үйлесімділігін айқын жақсартады.
Гиподинамия және шамадан тыс жүктеме
Қозғалыс белсенділігі жеткіліксіз болғанда гиподинамия дамиды. Ал қозғалыс мөлшерден тыс артса (ауыр жұмыс, шамадан тыс еңбек), ағза жүйелері қалпына келіп үлгермей, зорғаю белгілері пайда болады. Сондықтан баланың қозғалысын жасына сай, гигиеналық талапқа сәйкес ұйымдастыру қажет.
Мектепке дейінгі жаста балалар ұзақ уақыт бір қалыпта отыруға немесе тік тұруға шыдамайтындықтан, сабақ барысында дұрыс қалыпты жиі өзгертуге мәжбүр болады. Ұзақ уақыт дұрыс отырмау омыртқа қисаю қаупін арттырады, сондықтан балаларды ұзақ уақыт тапжылмай тұрғызып қоюға болмайды.
Тірек-қимыл жүйесін қорғау: күнделікті профилактика
Тірек-қимыл жүйесінің бұзылыстарының алдын алу — күнделікті әдеттерден басталады. Баланың төсек-орны, үстелі мен орындығы, киімі, еңбек мөлшері жас ерекшелігіне сай болуы керек. Дұрыс отыру мен дұрыс жату әдеттері омыртқаның дұрыс өсуіне, бұлшықеттердің нығаюына және жүрек-қан тамыр жүйесінің тиімді жұмыс істеуіне көмектеседі.
Неге бұл маңызды?
- Дұрыс қалып омыртқаға түсетін жүктемені теңестіреді.
- Арқа және құрсақ бұлшықеттері күшейіп, мүсін тұрақтанады.
- Шаршау азайып, оқу-еңбек қабілеті жақсарады.