Соңғы уақытқа дейін қазақ фольклорын танушы тарихшылар мен әдебиеттшілердің арасында батырлардың әлеуметтік бейнесі жөнінде сұрақтарға ғылымда қайшы көзқарастар орын алған
Соңғы уақытқа дейін қазақ фольклорын зерттеген тарихшылар мен әдебиеттанушылар арасында батырлардың әлеуметтік бейнесі туралы мәселеде ғылымда қайшы көзқарастар қалыптасты. Тарихи деректерге қарамастан, батырлық-эпостық жырлардағы барлық қазақ батырлары еңбекші халықтың мүддесін ғана қорғаушылар ретінде түсіндіріліп келді. Алайда батырлардың әлеуметтік табиғатын мұндай біржақты пайымдау маркстік-лениндік әдіснамаға сүйенгенімен, қоғамдық-тарихи үдерістің нақты байланыстарын елемей қалдырады.
Қандай да бір қолбасшының немесе батырдың таптық мүдделерін назардан тыс қалдыруға, сондай-ақ феодалдық институттардың әлеуметтік маңызын ұмытуға болмайды.
Ленин мемлекет туралы дәрістерінде қоғамдық ғылымдардағы ең дұрыс ұстаным — негізгі тарихи байланыстарды ұмытпау; әрбір мәселені белгілі бір тарихи құбылыс ретінде қарап, оның қандай негізгі кезеңдерден өткенін және бүгінгі қалпының нені білдіретінін анықтау қажеттігін атап өткен.
Бұл мәтінде қазақ халқы тарихындағы батырлар институтының тұтас эволюциясын кезең-кезеңімен толық баяндау мақсат етілмейді; бұл — арнайы зерттеудің нысаны. Басты мақсат — XIX ғасыр тарихынан алынған нақты мысалдар арқылы батырлардың қоғамдағы таптық табиғатын көрсету.
Батыр ұғымының шығуы және бастапқы мағынасы
Әлеуметтік категория ретінде батырлар институтының қалыптасуы әскери-феодалдық таптың шығуымен тығыз байланысты. Ал «батыр» терминінің төркіні одан да тереңге кетеді: бұл сөз татар тіліндегі «бағадур», «бақхатур» сөздерінен тарайды деген тұжырым бар.
Әскери ұйым ретінде
Қазақ даласында сыртқы жаулардың қысымы күшейген кезеңдерде оларға қарсы күрес жүргізу үшін әскери қолбасшылары бар халықтық жасақтар құрылғаны белгілі. Сол жасақтар ішінде шайқаста ерекше көзге түскендер «батыр» атанған.
Тілдік мағынасы
Қазақ және өзге түркі тілдерінде бұл ұғым «күрескер», «күшті», «қорқынышсыз», «жүректі» деген мән береді. Яғни бастапқыда атақ ең алдымен соғыс тәжірибесі мен жеке ерлікке сүйенген.
Тарихи мысалдар
- 1730 жылы Кіші жүздің жоңғарлармен ірі соғыстарында ержүректілігімен танылып, халық батыры атанғандар қатарында Бөкенбай, Есет және Әбілқайыр хан аталады.
- Кенесарының жақын серіктерінің бірі Төлебай ерекше батырлығына байланысты «Жекебатыр» атанған.
Ғасырлар өте келе батырлар образы ауыз әдебиетінде — батырлар жыры мен дастандарда — ұмытылмай сақталды. Шоқан Уәлиханов батырды ұрыста әрқашан топтың алдында жүретін, «жолбарыстай жүректі, арыстандай күшті» тұлға ретінде сипаттайды; Үлкен ордада мұндай адамды «жолбарыс жүректі және арыстан қолды батыр» деп атағаны айтылады.
Ұғымның кеңеюі: руаралық тартыс пен барымтадағы «батыр»
Уақыт өте келе «батыр» атауының қолданылу аясы кеңейді: енді руаралық күресте, барымтада және өзге қақтығыстарда көзге түскендер де осылай атала бастады. Мысалы, С. Трубин қазақтар барымтада түсірген олжасына қарай кей адамдарды «құрметті батыр атағына лайық» деп санағанын жазады.
Әртүрлі әлеуметтік ортадан шығуы
Батыр атағын қазақтың бай-феодалдары да руаралық тартыстарда, шонжарлар арасындағы қақтығыстарда көзге түскен өз адамдарын көтермелеу үшін берген. Сонымен бірге батыр атағына төменгі, кедей топтардан шыққан адамдар да ие болған.
Кенесары Қасымұлы көтерілісінде әскери ірі тұлғалармен қатар кедейленген батырлар арасынан шыққан белгілі адамдар да бар: Арғыннан Бұқарбай батыр, Шұбыртпалынан Ағыбай батыр және басқалар.
Батырлардың таптық табиғаты: тарихи салыстыру және өзгеріс логикасы
Батыр терминін дәстүрлі мағынасынан ажыратып, оны белгісіз, нақты әлеуметтік мазмұны жоқ категория ретінде қарастыру қателікке апарады. Феодалдық қоғамда патриархалдық-рулық қалдықтар сақталғанымен, әлеуметтік топтардың өмірі таптық қатынастардан тыс қалыптаспайды.
Дәуірлерді теңестіруге болмайды
Батырлық институты даму барысында елеулі өзгерістерден өтті. XI–XII ғасырлардағы батырлар жырындағы батырлар мен XVIII–XIX ғасырлардағы батырларды бір өлшеммен бағалау дұрыс емес. Алғашқы кезеңде батырлар тайпа мен ру деңгейіндегі әскери қолбасшылар ретінде қалыптасқанын ескерген жөн.
Кейін феодалдық қатынастар тереңдеген сайын әскери қолбасшылардың функциялары да өзгерді. Шыққан тегіне қарамастан, батырлар біртіндеп рулық бедел қалыптастырып, қоғамдық өмірде ру басыларымен деңгейлес орынға ие бола бастады.
XIX ғасырдың нақты көріністері: билік, байлық және өкілет
Батырлардың қоғамдық орнындағы бұл эволюцияны XIX ғасырдың бірінші жартысындағы фактілер айқын көрсетеді. Арғын руындағы Шеген батыр-би және Тұяқбай руының ағаманы Есет Көтібарұлы өздеріне бағынышты рулардың ықпалды иелері болды: салық жинады, руластары арасынан сот тағайындады, өзге рулармен келіссөздерде ру атынан сөз сөйледі. Бұл батырлардың рулық деңгейден асып, әскери-феодалдық өкілдер дәрежесіне көтерілгенін аңғартады.
Жоламан Тіленшиев мысалы
Кенесары көтерілісіне белсенді қатысқан белгілі батырлардың бірі — Жоламан Тіленшиев. Ол Табын руында ерекше басшылыққа ие болды. Орынбор шекаралық комиссиясының төрағасы, генерал-майор Генстің мәліметі бойынша, Жоламанда 800 бас жылқы, 2000 қой, 50 түйе болған; сондай-ақ оның аға-інілері, ұлдары, туыстары мен немерелерінің де жеке малдары болып, барлығы қосылғанда едәуір байлық құраған. Отбасының басшысы ретінде барлық шаруашылыққа Жоламан жетекшілік еткен.
Бұл деректер батырлардың таптық орнын анық көрсетеді: әскери бедел экономикалық күшке және басқару құқығына ұласып отырған.
Әскерилер арасынан феодалдардың қалыптасуы және олардың рулық ортадағы дәрежесінің өсуі қазақ қоғамының жалпы феодалдануымен, көшпелі қауымның жіктелуімен және әлеуметтік қатынастардың өзгеруімен тығыз байланысты болды.
Соғыс факторымен қатар: қоғамның феодалдануы және титулдың «мәртебеге» айналуы
Батырлардың әлеуметтік рөлінің күшеюіне қазақ-жоңғар соғыстары, кейін Орта Азия хандықтарымен қақтығыстар едәуір ықпал етті. Осы соғыстар барысында батырлар рулық деңгейдегі құқықтық ықпалын бекітіп, қоғамдық өмірде жетекші тұлғаға айналды. Шоқан Уәлихановтың пікірінше, батыр қырғыздарда ру басы сұлтаннан кейінгі ең қажетті әрі маңызды тұлға саналған; ықпалы халық арасында әрдайым беделділердің қатарында болған.
Бір ғана себепке әкеліп тіреуге болмайды
Дегенмен батырлар әлеуметтік категория ретінде тек соғыстардың әсерінен ғана қалыптасты деу асығыс қорытынды болар еді. Әскери-феодалдық шендегілер ретінде батырлардың таптық орны ең алдымен қоғамның одан әрі феодалдануымен айқындалды.
Осы үрдісті XIX ғасырдың ортасында көптеген байлар мен сұлтандардың «батыр» титулын иемдене бастауы да көрсетеді. Мысалы, Тезек сұлтан «Тезек-батыр» атанған. А. Голубевтің көрсетуінше, Тезек әуелде қарапайым батыр болса, кейін аға сұлтан дәрежесіне дейін көтерілген. Бұл батыр атағының қазақ қоғамындағы феодалдық билік жүйесінде мәртебелік мәні күшейгенін аңғартады.
XIX ғасыр бойы, әсіресе оның екінші жартысында батырлар қазақ қоғамының қоғамдық-экономикалық өмірінде басыбайлы феодалдық биліктің бір тармағы ретінде елеулі орын алды.
Дереккөз: [58, 63–64-бб.]
Аударған: Әлібек Елемесов