Салық салудың міндеттілік принципі
Салық — бюджетке төленетін міндетті төлем. Ал салық салу — салық түрлері бойынша оларды енгізу, бекіту, есептеу және төлеу тәртібін айқындайтын мемлекеттің жалпы ережелері мен тетіктері.
Мемлекет тиімді салық салу процесін жүзеге асыру үшін белгілі бір қағидаттарға (принциптерге) сүйенеді. Бұл қағидаттар салық жүйесінің тұрақты, әділ және түсінікті жұмыс істеуіне бағытталған.
Салық салудың негізгі қағидаттары
Созылымдылық қағидаты
Бұл қағидаттың мәні — мемлекет экономикалық жағдайға және күнделікті сұранысқа байланысты салық мөлшерлемелерін көтеруге немесе төмендетуге мүмкіндік алады.
Салық кодексімен басқару қағидаты
Салық төлеу міндеттемесі тек салықтар Салық кодексінде көзделген жағдайда ғана туындайды. Яғни, салық міндеттемелері заңмен нақты бекітілуі тиіс.
Шындық (экономикалық) қағидаты
Әрбір адам өз табысына сай мемлекетті қолдауға қатысуы қажет. Бұл қағидат салық ауыртпалығының экономикалық негізділігі мен төлеушінің нақты мүмкіндігіне сәйкестігін білдіреді.
Үнемділік қағидаты
Салық жинау үдерісі ең төменгі әкімшілік шығындармен жүзеге асырылуы тиіс. Яғни, салықты өндірудің өзі тым қымбатқа түспеуі қажет.
Қазақстан Республикасының салық заңнамасының ережелері Салық кодексінде белгіленген салық салу қағидаттарына қайшы келмеуі тиіс.
Қазақстан Республикасындағы салық салу қағидаттары
Қазақстан Республикасының салық заңдары бірнеше негізгі қағидаттарға сүйенеді:
- Міндеттілік: салықтар мен бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді төлеу міндетті.
- Айқындық: әрбір төлеуші үшін талаптар түсінікті әрі нақты болуы керек.
- Әділдік: салық салу жалпыға бірдей және тең қағидатта жүзеге асырылуы тиіс.
- Біртұтастық: ел аумағында барлық төлеушілер үшін салық жүйесі бірдей қолданылады.
- Жариялылық: салық салуды реттейтін нормативтік құқықтық актілер ресми басылымдарда міндетті түрде жариялануы тиіс.
Міндеттілік қағидаты
Салық төлеушілер салық заңдарына сәйкес салық міндеттемелерін толық көлемде және белгіленген мерзімдерде орындауға міндетті. Бұл әрбір Қазақстан азаматының негізгі борышы әрі парызы ретінде қарастырылады.
Айқындық қағидаты
Қазақстан Республикасындағы салықтар және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер әрбір салық төлеуші үшін айқын болуы тиіс. Салық міндеттемесінің туындауы, орындалуы және тоқтатылуының негіздері мен тәртібі салық заңдарында нақты белгіленеді.
Әділдік қағидаты
Қазақстан Республикасында салық салу жалпыға бірдей және міндетті. Кез келген төлеуші үшін салық жүйесі әділетті түрде қолданылуы қажет. Жеке сипаттағы салық жеңілдіктерін беруге тыйым салынады.
Біртұтастық және жариялылық қағидаттары
Салық жүйесі Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында барлық салық төлеушілерге қатысты біртұтас болуы тиіс. Сонымен қатар, салық салу мәселелерін реттейтін нормативтік құқықтық актілер ресми түрде жариялануға міндетті.
Адам Смит ұсынған классикалық қағидаттар
Салықтарды ұтымды ұйымдастырудың классикалық қағидаттарын экономист Адам Смит ұсынған. Ол төмендегі талаптарды бөліп көрсеткен:
- Салық әрбір төлеушінің табысына қарай салынуы тиіс.
- Салықтың мөлшері мен төлеу мерзімі алдын ала және нақты белгіленуі тиіс.
- Салық әрбір төлеуші үшін қолайлы уақытта және тиімді әдіспен алынуы тиіс.
- Салықты өндіріп алуға жұмсалатын шығындар мейлінше аз болуы керек.
Бұл қағидаттардың қолданылуы салық салудағы олқылықтарды азайтып, жүйені тәртіпке келтіруге ықпал етеді. Сондықтан Адам Смит: «Салық төлеу — құлдықтың емес, бостандықтың белгісі», — деп жазған.
Ал АҚШ-тың Тәуелсіздік декларациясы авторларының бірі Бенджамин Франклин: «Өмірде салық пен өлімнен қашып құтыла алмайсың», — деп атап көрсеткен.
Салықты уақытында төлеудің маңызы
Салықты уақытында төлеу — міндет. Себебі мерзімінде төленбеген салық үшін айыппұл мен өсімпұл мөлшері жоғары болуы мүмкін. Салық тәртібі мен жауапкершілік мәдениеті қоғамда орнықса, елдің қаржылық тұрақтылығы күшейіп, ортақ дамуымызға нақты үлес қосылады.