Қазақша рефераттар

Қазығұрт тауының флорасын зерттеу тарихы туралы қазақша реферат

Батыс Тянь-Шань тау жүйесін, оның ішінде Қазығұрт тауының флорасын зерттеу тарихы 100 жылдан астам уақытты қамтиды. Бұл бағыттағы алғашқы жүйелі қадамдар Орта Азияға ірі географиялық экспедициялар жіберіле бастаған кезеңмен тығыз байланысты.

Негізгі ой

Қазығұрт флорасы ұзақ уақыт бойы үзік-үзік және жоспарсыз зерттеліп келді, алайда гербарий қорлары мен көптомдық еңбектер бұл олқылықтың орнын ішінара толықтырды.

XIX ғасырдың екінші жартысындағы алғашқы зерттеулер

XIX ғасырдың екінші жартысында аймақтың әр бөліктерінде көптеген ғалымдар зерттеу жүргізді. Олардың қатарында географ А.В. Буняковский, геологтар И.В. Мушкетов пен Д.Л. Иванов, ботаниктер А.Э. Регель, Г. Капю, С.И. Коржинский, Д.И. Литвинов және басқа да зерттеушілер болды. Бұл еңбектер Батыс Тянь-Шань флорасын танудың бастапқы дерекқорын қалыптастырды.

XX ғасыр басындағы далалық жұмыстар және жинақтаушы еңбектер

1908 жылғы зерттеулер

1908 жылы Батыс Тянь-Шань флорасын тереңірек танып-білу мақсатында О.Э. Кнорринг пен З.А. Минквиц Сырдария облысының Шымкент уезінде зерттеу жұмыстарын жүргізді.

Федченко мен Павловтың үлесі

Кейінірек Б.А. Федченко (1941–1961) және Н.В. Павлов (1956) маңызды үлес қосты. Федченко өз жинаған өсімдік үлгілерін және көптеген ғалымдардың материалдарын толықтыру негізінде «Флора Западного Тянь-Шаня» (1941–1961) атты еңбекті бастағанымен, ол толық аяқталмай қалды.

Қосымша дереккөздер

  • «Флора Казахстана» (1956–1966)
  • «Флора Узбекистана» (1941–1962)
  • «Определитель растений Средней Азии» (1968–1993)

Қазығұрт флорасын зерттеуге атсалысқан ғалымдар

Қазығұрт тауының флорасын зерттеуге әр кезеңде көптеген ғалымдар үлес қосты. Солардың ішінде: И.М. Культиасов (1921), П.Я. Баранов (1922), В.П. Бочанцев (1935), Б.А. Быков (1956), О.Н. Бондаренко, А.Я. Бутков (1959), Р.С. Верник (1960), В.Н. Павлов (1970а, 1970б, 1974, 1980), С.С. Калмыков (1973) және басқалар бар.

Гербарий қорларының маңызы

Гербарий қорларындағы мәліметтер бойынша Қазығұртта И.М. Культиасов (1921), П.Я. Баранов (1922), В.П. Бочанцев (1935), сондай-ақ О.Н. Бондаренко мен А.Я. Бутков (1959) коллекциялар жасап, флористикалық жұмыстар жүргізгені нақты дәлелденеді.

САГУ/ТашГУ экспедициялары және Ақсу-Жабағылы базасының рөлі

Орта Азия мемлекеттік университетінің (САГУ, қазіргі ТашГУ) ботаниктері Батыс Тянь-Шань флорасын кешенді түрде зерттеді. 1921 жылы Өгем өзенінің бассейнінде САГУ-дың Өгем ботаникалық экспедициясы жұмыс жүргізіп, кейін жыл сайын Батыс Тянь-Шаньның әртүрлі аудандарында экспедициялар ұйымдастырылды.

А.И. Введенскийдің үлесі

1920 жылдардың басынан бастап Батыс Тянь-Шань флорасын зерттеуге А.И. Введенский қомақты үлес қосты.

Ақсу-Жабағылы қорығы

1926 жылы Талас Алатауының батыс бөлігіндегі орман заказнигі Ақсу-Жабағылы қорығы болып қайта құрылды. Бұл қорық көптеген ботаниктердің Батыс Тянь-Шаньда жұмыс істеуіне ұзақ уақыт бойы ғылыми база қызметін атқарды.

1939–1954 жылдар: Қаржантау зерттеулері

1939 жылы КСРО ҒА-ның Қазақстан филиалының ботанигі В.У. Макарчук Қаржантау жотасының биік таулы аймақтарын зерттеді. Ал Н.В. Павлов Батыс Тянь-Шаньдағы зерттеулерін 1949 жылдың жазында Қаз КСР ҒА Ботаника институтының экспедициясымен бірге бастап, 1953–1954 жылдары Қаржантау жотасының таулы бөліктерін зерттеу жалғастырылды.

1990-жылдар: жақын аумақтардан Қазығұртқа дейінгі жаңа кезең

Батыс Тянь-Шаньның, оның ішінде Қазығұрт тауының флорасын зерттеу жұмыстары ұзақ уақыт бойы көбіне үзінді сипатта жүргізілді. 1993 жылы ҚР ҒА Ботаника және фитоинтродукция институтының бір топ ғалымдары Қазығұртқа жақын аумақтардың флорасын зерттеуді бастағанымен, бұл жұмыс көп ұзамай тоқтап қалды.

1994 жылдан бергі нәтижелер

1994 жылдан бастап бұл бағыттағы жұмыстарға автор да атсалысты. Нәтижесінде Қазығұрт аумағынан 560-тан аса өсімдік түрі алғаш рет жиналып, Қазақстан флорасына географиялық жаңа түрлер ретінде 9 өсімдік енгізілді (Сихымбаев, 1996, 1998, 1999).

Қазақстан флорасына енгізілген 9 түр

  • Euphorbia microsphaera
  • Rosa transturkestanika
  • Astragalus korovinianus
  • Salvia tianschanica
  • Phlomoides ostrowskiana
  • Tulipa mogoltavica
  • Allium motor
  • Allium severtzovioides
  • Allium tashkenticum

Ареалдарды нақтылау және эндемиктер

Сонымен қатар 236 өсімдік түрінің таралу аймақтары (ареалдары) нақтыланып, олар да географиялық жаңа дерек ретінде тіркелді. Бұл тізімге Қазақстанның кейбір эндемик өсімдіктері де енеді.

  • Euphorbia sewerzowii Herd. ex Prokr. (Euphorbiaceae)
  • Salvia trautvetteri Regel және Scutellaria subcaespitosa Pavl. (Lamiaceae)
  • Jurinea suffruticosa Regel (Asteraceae)
  • Arabis popovii Botsch. et Vved. (Brassicaceae)
  • Allium severtzovioides R. M. Fritsch және Allium tashkenticum Krassanov et R. M. Fritsch. (Alliaceae)

Деректердің дәлдігі

Аталған өсімдіктердің гербарий үлгілерінде олардың нақты өсетін жерлері (кездесетін нүктелері) және жиналған уақыты көрсетілген. Бұл мәліметтер Қазығұрт флорасы бойынша кейінгі салыстырмалы зерттеулерге сенімді негіз болады.