Сұлтан Байбарыстан 1267 жылы Берке - ханның ағасының баласының баласы
Дипломатиялық қатынастардың зерттелуі және дереккөздерге көзқарас
Мысырдағы Мамлүк мемлекеті мен Дешті-Қыпшақ арасындағы байланыстар аясында дипломатиялық қарым-қатынастар ерекше назарды қажет етеді. Бұл мәселені арнайы қарастырған еңбектердің бірі — Әмин әл-Холидің «Силат бейна аннил уа әл-вулга» атты зерттеуі. Автор Әл-Мақризи, Әл-Омари, Әл-Қалқашанди, Ан-Нуайри секілді орта ғасыр араб авторларының деректеріне кеңінен сүйенеді.
Дегенмен, әл-Холидің еңбегінде тақырып көбіне жалпылама сипатта беріліп, дипломатиялық елшіліктердің барған жылдары, елшілердің есімдері, негізгі тапсырмалары және сыйлықтар тізімімен шектеледі. Ең маңызды кемшілік — пайдаланылған деректер мен дереккөздерге талдау жасалмауы.
Тақырыптың тарихнама бөлімінде С. Закировтың «Дипломатические отношения Золотой Орды с Египтом XIII–XV вв.» атты еңбегі негізгі зерттеулердің бірі ретінде аталады. Бұл еңбек — Мамлүк мемлекеті мен Дешті-Қыпшақ арасындағы дипломатиялық қатынастарға арналған тұңғыш және бүгінге дейін жарияланған жалғыз арнайы зерттеу екені де маңызды. Автор елшіліктерді барынша толық қамтығанымен, Қайыр мен Сарай арасындағы байланыстардың күшеюі мен әлсіреу кезеңдерін айқындап, олардың себептерін жүйелі түрде ашып көрсетпегендіктен, мәселе жан-жақты толық пайымдалмайды.
Сұлтан Байбарыс дәуірі: одақтың қалыптасуы және діни-саяси реңк
1262 жыл: Берке-ханға жіберілген елшілік және «қасиетті жиһад» дискурсы
1262 жылы сұлтан аз-Заһир Байбарыс Берке-ханға елшілікке Дешті-Қыпшақ елін де, тілін де жақсы білетін мамлүк Күшбекті, сондай-ақ Қыпшақ елінен жақында келген, Шариғат пен Ислам құқықтарының білгірлері Маджид ад-Дин мен Нафранды жібереді.
Байбарыс хатында Берке-ханды крест жорықтарына қарсы қасиетті жиһадқа қатысуға шақырып, Мысырдағы ислам әскері күшін, этникалық құрамын және ислам әлеміндегі Мысыр сұлтанына мойынсұнатын билеушілерді атап өтеді. Сонымен қатар Құлағудың жаулап алған жерлерінде мұсылмандарға қысым көрсетіп отырғанын айтып, оған қарсы соғыстың қажеттігін негіздейді.
Елшілер қайтар жолда Аббас әулетінен халифаның туыстарын қосып алады. Хат мәтінін даярлау мәселесіне байланысты үлкен мәжіліс ұйымдастырылып, оған халифа Әл-Хаким би-Амрилла да қатысады. Бұл дерек екі билеуші арасындағы әскери-саяси жақындасудың діни өлшемі де өте күшті болғанын көрсетеді.
Берке-ханның жауап хаты және символдық қадамдар
Берке-хан Байбарысқа жолдаған хатында алғыс айтып, Құлағуға қарсы соғысқа әскери көмек сұрайды. Құлағудың мұсылмандарға қарсы әрекетін Шыңғыс хан өсиет еткен Ұлы Йасаға қайшы деп жариялап, өз ағайындарымен бірге оған қарсы Исламды орнықтыру жолында күресіп жатқанын жеткізеді.
Халифа Берке-ханға лайық қымбат киімдер сыйлауды бұйырып, әрі Мекке, Мәдина және Құдыс мешіттерінің мінбелерінде сұлтанның есімінен кейін Берке-ханның есімі аталып, дұға жасалсын деген нұсқау жолдайды. Мұндай шешімдер дипломатиялық қатынастың діни-идеологиялық легитимациясын күшейтті.
Елшіліктер алмасуы және сыйлық дипломатиясы
Сол жылы Берке-хан Байбарысқа елшілерін жіберіп, құрамында әмірлер Арбұға, Артемір, Аунамас және Қайыр елшілігін бастап келген Шихаб ад-Дин Ғази болады. Олар Құлағудың жеңілісі ислам үмметі үшін қуаныш екенін жеткізіп, түркі-қыпшақ руларының Исламды қабылдауын атап өтеді.
Байбарыс елшілерді құрметпен қабылдап, қымбат сыйлықтар береді. Халифа да елшілер арқылы Берке-ханға Шариғат, әділеттілік және Алла жолындағы жиһадқа қатысты өсиеттерін жеткізуді тапсырады.
Сыйлықтар құрамы (мысалдар)
- Қызыл атласпен қапталған «Осман нұсқасы» Құран
- Піл сүйегі мен қара ағаштан жасалып, күміспен әшекейленген тұғыр
- Кілемдер, жайнамаздар, май шамдары
- Жираф, есектер, жүйрік араб түйелері
- Қылыштар, найзалар, садақтың жібек шектері
- Тұлпарлар, үзеңгілер, ертоқымдар
- Үйретілген маймылдар, жануар қараушылары
- Африкадан әкелінген құл қызметшілер, аспазшы құл әйелдер
Сыйлықтардың көптүрлілігі Мысырдың мүмкіндігін көрсетуге әрі одақтастықтың салтанатты сипатын бекітуге бағытталды.
Бұл елшілік үшін арнайы үлкен кеме дайындалып, теңіз әскери мәмлүктерімен бірге бір жылға жететін жабдық қамдалады. Алайда елшілік Константинопольде ұзақ кідіріп, соның салдарынан Қайыр мен Константинополь арасында саяси шиеленіс туындайды.
1264–1272 жылдар: Константинополь факторы және мұрагерлік кезең
1264 жылы Байбарыс Берке-ханға Шуджа ад-Дин ибн ад-Дайа әл-Хаджибті бас етіп елшілік жібереді. Хатында Константинополь әміршісінің өтінішімен Берке-ханның Константинопольге қарсы шабуылдарын тоқтатуды сұрайды. Елшілікпен бірге Құран аяттары мен хадистер жазылған үш сәлде, Зәм-зәм суы құйылған екі құмған, бальзам майы секілді діни мәні бар заттар да жіберіледі.
1267 жылы Байбарыс Берке-ханның қазасына байланысты көңіл айтып, таққа отырған Мүңкетемір-ханды құттықтап, сыйлықтар жолдайды. 1271 жылы Мүңкетемір-хан Байбарысқа елшілік жіберіп, сұлтанның жауларын өзінің жауы санайтынын айтып, Құлағуға қарсы соғысқа көмек сұрайды.
1272 жылы Байбарыс Мүңкетемір-ханға әмір Сайф ад-Дин ас-Сауаби әл-Михмандар мен Бадр ад-Дин ибн Азиз әл-Хаджибті бас етіп елшілік аттандырып, Абақаның әрекеттері мен оның жеңілісі туралы хабар береді. Сонымен бірге хан сұратқан дәрілер мен дәрілік шөптер секілді нақты сұранысқа сай тартулар да жіберіледі.
Сұлтан Қалауын дәуірі: тұрақты жалғасқан байланыстар
1283–1286 жылдар: Таданмүңке-хан және қажылық өтініші
Мүңкетемір қайтыс болған соң таққа Таданмүңке отырады. 1283 жылы ол сұлтан Қалауынға Қыпшақ еліндегі ислам құқықтарының білгірлері Маджид ад-Дин Ата мен Нур ад-Дин Атаны бас етіп елшілік жібереді. Хатында исламды қабылдағанын және таққа отырғанын хабарлап, елшілерінің қажылық жасап қайтуына рұқсат сұрайды.
Ауызша жолдауда хан халифа мен сұлтанға ортақ жауларға қарсы бірлесіп соғысатынын жеткізуді тапсырады. Ханның өтініші бойынша екі елші қажылық жасап қайтады.
1286 жылы Таданмүңке қайта елшілік жіберіп, құрамына бұрынғы елшілікте болған Маджид ад-Дин Атаны қосады. Сұлтан Қалауын өтініштердің жауапсыз қалмайтынын білдіреді.
Ан-Насир Мұхаммад дәуірі: дипломатияның ең жоғары қарқыны
1304–1310 жылдар: Тоқтай-хан және әскери одақ сұраныстары
1304 жылы Тоқтай-хан сұлтан Қалауынның ұлы — сұлтан Ан-Насир Мұхаммад ибн Қалауынға әмір Қарақшыны бас етіп елшілік жібереді. Елшілікпен бірге көптеген сыйлықтар, жасөспірім мамлүктер мен құл әйелдер жіберіліп, Ғазан-ханға қарсы соғысқа аттану сұралады.
Ан-Насир Тоқтай-ханға Бадр ад-Дин Икміш пен Фахр ад-Дин аш-Шамсиді жіберіп, 1306 жылы елшілік Сарайға аттанады. Жауап хатында Харбанды елімен бейбіт келісім орнатылғанын, оны бұзудың орынсыз екенін айтады.
1310 жылы Тоқтай-хан Ан-Насирге Ала ад-Дин Алиді бас етіп елшілік жіберіп, сұлтанның тағын қайтарып алуын және Тоқтайдың қарсыластарын жеңуін құттықтайды.
1314–1319 жылдар: Өзбек-хан, құдалық бастамалары және рекордтық елшіліктер
1314 жылы Өзбек-хан Ан-Насирге Берке-хан әулетінің ұрпақтарынан құралған, жалпы 174 адамдық елшілікті Манғуштың басшылығымен жібереді. Хатында «сүйек жаңғыртып» құдаласу ұсынылып, Тоқтай-ханның қызына үйлену мәселесін көтереді.
1316 жылы Ан-Насир Өзбек-ханға Ала ад-Дин Айдоғды, Хусейн ибн Сары және Мысыр копт христиандарының патриархын қосып елшілік аттандырады. Олар маталар, соғыс саймандары, алтын үзеңгілер мен ертоқымдары бар жүйрік тұлпарлар, алтынмен безендірілген мысыр қылыштары секілді қымбат тартулар апарады.
Алайда, құдалық ұсынысына орай қалыңмал мен күту мерзімі мәселесінде Сарай жағы нақты жауап бермейді.
1319 жыл: елшіліктің ауқымы
Өзбек-хан жіберген елшіліктің ішінде көптеген қариялар, жоғары мансапты тұлғалар, Өзбек-ханның имамы Бурхан ад-Дин, Сарайдың қадиі, қыз-ханзадалар және 150 ер азамат болады. Елшілікпен бірге 60 құл әйел және үш мың мамлүк сыйға жіберіледі.
Орта ғасыр деректері келіннің келуі құрметіне өткізілген қабылдау салтанаты мен дастархан молшылығын ерекше атап, оны «барлық замандар мен жерлердегі ең үлкен той-думандармен бәсекелесе алатын» деңгейде сипаттайды.
1334–1338 жылдар: айыптаулар, үзіліс қаупі және байланыстардың қайта жандануы
1334 жылы Өзбек-хан Ан-Насирге хат жолдап, хан әулетінен қалыңдыққа жіберілген қыпшақ ханзадасына қатысты айып тағуды көтереді: егер ханзаданың мәртебесі мен лайықтылығы сұлтанның талабына сай болмаса, оны кері қайтару міндеті бар екені ескертіледі. Бұл хат пен оған берілген жауапқа қатысты ресми деректер көмескі, нақты мәліметтер аз.
Кейбір тарихшылардың хабарлауынша, 1328–1336 жылдары билеушілер арасындағы хат алмасу тоқтап қалған. Бірақ 1336 жылы Ан-Насир Сарайға Сыр Тоқтақай мен Хауаджа Омарды бас етіп елшілік жіберіп, әрі мамлүктер мен құл әйелдер сатып алу үшін 20 мың алтын динар қаражат бөледі.
1338 жылы Өзбек-хан Қайырға Музаффар ад-Дин ат-Таджирді бас етіп елшілік аттандырып, көптеген мамлүктер мен құл әйелдерді алып келеді. Сол жылы Өзбек-хан тағы бір ірі елшілік жіберіп, Ан-Насирдің қыздарының бірін өзіне қалыңдыққа беруді сұрайды. Сұлтан қыздарының жасы кіші екенін (ең үлкені алты жаста) алға тартып, өтінішті кейінге қалдыратынын хабарлайды.
1340–1342 жылдар: билік ауысуы және Жәнібек-ханның елшілігі
1340 жылы сұлтан Ан-Насир Мұхаммад ибн Қалауын қайтыс болады. 1342 жылы Жәнібек-хан Ан-Насирдің ұлы, таққа отырған Хасан ибн ан-Насирге әмір Қара-Бахадур бастаған елшілік жібереді. Елшілікпен бірге сыйлықтар: алты сұңқар, аңшы құстар, мамлүктер, түркі әйел құлдар және бағалы терілер жолданады.
Қорытынды: дипломатиялық байланыстардың ең дамыған кезеңдері
XIII–XV ғасырларға тән аутентивті араб жазба деректеріндегі мәліметтерді негізге ала отырып, Мамлүк мемлекеті мен Дешті-Қыпшақ арасындағы дипломатиялық байланыстардың ең дамыған кезеңдерін айқындауға болады. Олардың ішінде сұлтан Байбарыс билік еткен дәуір, нақтырақ айтқанда 1261–1277 жылдар айрықша орын алады. Бұл кезеңде әскери-саяси байланыстар мен дипломатиялық қатынастардың іргесі қаланып қана қоймай, саяси жақындасу ең жоғары деңгейге — Байбарыстың Берке-ханның қызына үйленуі арқылы саяси құдалыққа ұласты.
Демек, байланыстардың алғашқы әрі ең қуатты күшею кезеңі Мысырда Байбарыс, ал Дешті-Қыпшақта Берке-хан және одан кейінгі Тоқта-хан биліктерімен сабақтас. Бұл тұста діни фактордың ықпалы да айқын байқалады.
Дипломатиялық қатынастар сұлтан Қалауын (1279–1290) кезінде де тұрақты әрі берік болды: ол Байбарыс қалыптастырған бағытты сақтап, Дешті-Қыпшақпен байланыстарды нығайтуға күш салды, алайда қатынастардың мазмұнында елеулі жаңа ерекшеліктер аз ұшырасады.
Жаңа қарқынмен күшею кезеңі Ан-Насир Мұхаммад ибн Қалауынның билікке келуімен байланысты. 1293–1341 жылдар аралығында үш мәрте таққа отырып, жалпы 41 жыл билік құрған Ан-Насирдің Дешті-Қыпшақпен қатынастары ерекше мәнге ие болды. Өзбек-хан тұсында дипломатиялық байланыстар ең жиі әрі ең маңызды сипат алды. Бұл кезеңде бірқатар сын мен айыптау фактілері болғанымен (мысалы, 1321 жылғы әскери позицияға қатысты сын және 1334 жылғы ханзадаға қатысты айып), олар байланыстарды үзіп жіберетін деңгейге жетпеді: елшіліктер алмасуы жалғасты, ірі саяси қайшылықтар туындамады.
Негізгі түйін
- 1261–1277 — Байбарыс пен Берке-хан дәуірі: одақтың іргесі қаланды, діни реңк күшейді, құдалық арқылы саяси жақындасу тереңдеді.
- 1279–1290 — Қалауын дәуірі: бағыттың сабақтастығы мен тұрақтылық басым.
- Ан-Насир Мұхаммад – Өзбек-хан кезеңі: елшіліктердің жиілігі артты, күн тәртібі кеңейді, кейбір шиеленістерге қарамастан, саяси байланыстар берік сақталды.