Ойлаудың негізгі формалары туралы қазақша реферат
Ойлаудың негізгі формалары
Ойлау тек ой операцияларынан ғана тұрмайды: ол сонымен бірге ойлаудың формалары арқылы ұйымдасады. Ойдың бастапқы әрі негізгі формасы — ұғым.
Ұғым
Ұғым — заттар мен құбылыстар туралы ой. Ұғымда олардың жалпы және негізгі қасиеттері бейнеленеді.
Ұғымдар жеке және жалпы болып бөлінеді.
Пікір
Шындықтағы заттардың қарапайым байланысы пікір арқылы көрінеді. Пікір — белгілі бір зат немесе құбылыс туралы мақұлдау не жоққа шығару түрінде берілетін ойлау формасы.
Мысал: «Астана — Қазақстанның астанасы» — шындыққа сай пікір.
Бала мектепке келгеннен кейін ғылыми ұғымдарды меңгере бастайды. Білім мен дағдылардың артуы ғылым негіздерін игеруге қолайлы жағдай жасайды. Сондықтан ұғымдардың қалыптасуына адамның білім ортасы және түрлі ғылымдарды меңгеруі айқын ықпал етеді. Осы үдеріс нәтижесінде қоршаған дүниедегі заттар мен құбылыстар туралы білім жүйеленеді.
Түсіну: ойлаудың негізгі белгісі
Саналау мен түсіну — ойлаудың маңызды белгілері. Адам ойлау әрекетінде шындықтағы заттар мен құбылыстардың негізгі қасиеттерін, ерекше белгілерін және мәнін танып-білуге ұмтылады.
Біз айналамыздағы заттардың себеп-салдарлық байланыстарын және олардың бір-біріне тәуелділігінің шығу тегі мен даму жолын түсіну арқылы ажырата аламыз. Түсіну, әдетте, заттар мен құбылыстарды танып-білуден, бақылаудан басталады. Кез келген нәрсені ұғыну үшін оны эмпирикалық жолмен зерттеу қажет.
Түсінудің берілу формалары
Түсіну сөз арқылы берілетіндіктен, әртүрлі формада тұжырымдалады: қысқаша, жалпы, кең, детальды және т.б.
Тікелей түсіну
Тікелей түсіну — жанама ой операцияларын қажет етпейтін, қабылдауға ұқсас процесс.
Жанама түсіну
Жанама түсіну — бірнеше фазадан тұратын, ой операцияларын қажет ететін, көмескі нәрсені айқындау үшін бірқатар ой қорытындыларын жасайтын процесс.
Жалпы алғанда, ойлау — мәселені шешу және оның мәнін түсіне білу.
Ой қорытындысы: ең күрделі форма
Ойлаудың ең күрделі әрі жоғары формаларының бірі — ой қорытындысы. Ой қорытындысы — бірнеше пікірден жаңа пікір шығару тәсілі. Қорытынды жасау үшін пікірлерді белгілі бір тәртіппен өзара байланыстыру қажет.
Ой қорытындысының негізгі үш түрі
1) Дедукциялық ой қорытындысы
жалпыдан → жекегеДедукция — жалпы қағидадан жекелеген жағдайға қарай жүретін ой қорыту.
Мысал: Тірі организмдер оттегі жоқ жерде тіршілік ете алмайды. Балық — тірі организм. Демек, балық та оттегі жоқ жерде тіршілік ете алмайды.
2) Индукциялық ой қорытындысы
жекеден → жалпығаИндукция — жекелеген фактілерді жинақтап, жалпы тұжырым жасау.
Мысал: Гүлдер сусыз өмір сүре алмайды, ағаштар да сусыз өмір сүре алмайды. Олай болса, өсімдіктер сусыз тіршілік ете алмайды.
3) Аналогиялық ой қорытындысы
ұқсастық бойыншаАналогия — ұқсастыққа сүйеніп, ой қорытындысын жасау.
Мысал: И. Ньютон бүкіләлемдік тартылыс заңын тұжырымдауда аналогиялық ой қорытындысына сүйенген. Ол жердегі денелердің қозғалысы (әсіресе құлауы) мен аспан денелерінің қозғалысы арасындағы ұқсастықты түсіндіру үшін аналогияны қолданған.
Аналогия ғылыми болжам жасауға маңызды алғышарт болып табылады.
Қорытынды
Ойлау ұғым арқылы басталып, пікір арқылы байланыстарды білдіреді, түсіну арқылы мәнді айқындайды және ой қорытындысы арқылы жаңа білімге жетелейді. Осы формалар адамның білімін жүйелеуге, себеп-салдарлық байланыстарды ашуға және мәселелерді шешуге мүмкіндік береді.
Есте сақтайтын түйін
Ойлау формалары бір-бірін толықтырады: ұғым → пікір → түсіну → ой қорытындысы.