Сыртқы бөліп шығарушы ұлпалар
Өсімдіктердегі зат алмасу және бөліп шығару жүйесі
Өсімдіктерде басқа тірі организмдер сияқты тіршілігін қамтамасыз ететін тұрақты зат алмасу үдерістері жүреді. Соның нәтижесінде өсімдік организмінде әр түрлі қосылыстар түзіліп, ыдырап, сіңіріліп және сыртқа бөлініп отырады. Кейбір заттар сыртқы ортаға шығарылса, кейбірі жасуша шырынында, негізгі паренхима жасушаларында немесе арнайы құрылымдарда жинақталады.
Осыған байланысты бөліп шығарушы ұлпалар екі топқа бөлінеді: сыртқы және ішкі бөліп шығарушы ұлпалар.
Жіктелуі қысқаша
Сыртқы бөліп шығарушы ұлпалар
Мүшелердің сыртқы бетінде орналасады және шырын (нектар), су, эфир майлары сияқты заттарды сыртқа бөледі.
Ішкі бөліп шығарушы ұлпалар
Заттарды көбіне сыртқа шығармай, өсімдіктің ішкі ұлпаларында жинақтап сақтайды (идиобластар, шайыр және сүт жолдары, арнайы қуыстар).
Сыртқы бөліп шығарушы ұлпалар
Сыртқы бөліп шығарушы ұлпалар эпидерма жасушаларынан немесе эпидерма астындағы қабаттардан (субэпидерма), сондай-ақ одан тереңірек орналасқан жасуша қабаттарынан түзіледі. Оларға вегетативті және генеративті мүшелердің бетінде орналасқан әр түрлі безді түктер, өсінділер, шырындықтар және гидатодтар жатады.
Безді түктер (трихомалар)
Безді түктер эпидерма жасушаларынан өсіп шығады. Олар эфир майларын, шайырды және басқа да заттарды жинақтап қана қоймай, оларды өсімдік денесінен газ, сұйық немесе қатты күйінде сыртқа бөліп шығара алады. Құрылысы алуан түрлі болғанымен, белгілі бір жүйелік топтарға тән морфологиялық тұрақтылығы сақталады.
Орналасуына қарай
- Сыртқы безді түктер
- Ішкі безді түктер
Құрылысына қарай
- Жай
- Күрделі
Бөлінетін затына қарай
- Тұзды
- Майлы
- Шайырлы
- Шырышты
Шырындық (нектарий)
Шырындық тәтті сұйық зат — нектар бөледі. Нектар тозаңдандырушы жәндіктерді еліктіреді және көбіне гүл бөліктерінде кездеседі.
Гидатодтар және гуттация
Гидатодтар — сыртқа су тамшыларын және ондағы еріген тұздарды бөліп шығаратын ұлпа. Гидатодтың негізгі бөлігі эпитема деп аталады: ол жапырақ мезофиліне ұқсас, борпылдақ, жұқа қабықшалы ұсақ тірі паренхималық жасушалардан тұрады.
Құрылыстық байланысы
Эпитема жоғары жағынан эпидермамен, ал төменгі жағынан тамырша-талшық шоғындағы ксилема элементтерімен жанасып орналасады.
Гуттация дегеніміз не?
Гидатодтар арқылы су тамшыларының бөлінуі гуттация деп аталады. Бұл құбылыс транспирация баяулағанда және өсімдікте артық су жиналғанда байқалады (мысалы, жаздың салқын әрі ылғалды түнінен кейінгі таңертең).
Гуттация арқылы өсімдік артық судан және тұздардан арылады; бұл су балансын реттеуде маңызды рөл атқарады.
Ішкі бөліп шығарушы ұлпалар
Ішкі бөліп шығарушы ұлпаларда түзілген заттар көбіне сыртқа шығарылмай, өсімдіктің ірі паренхималық жасушаларында (идиобластарда), жасушааралық қуыстарда немесе ішкі бездерде жиналып қалады. Мұнда эфир майлары, таниндер, шырыш, қымыздық қышқылының кристалдары (друздар мен рафидтер) сияқты заттар кездеседі.
Жиналу қуыстары: лизигенді және схизогенді
Бөлінділер жиналатын арнайы орындар пішініне, көлеміне және пайда болуына қарай лизигенді және схизогенді болып екіге бөлінеді.
Лизигенді орын
Лизигенді орын (грекше lysis — еру) бөлінді жиналған аймақтағы жасуша қабықшаларының еруі нәтижесінде пайда болады.
Схизогенді орын
Схизогенді орын жасушалардың ажырауы арқылы түзіледі. Шайыр жолдары көбіне осындай жолмен қалыптасады.
Шайыр жолдары
Шайыр (смола) — күрделі органикалық қосылыс. Оны лак, баспахана бояулары және басқа да өнімдер алу үшін пайдаланады. Шайыр жолдары өсімдіктердің әр түрлі мүшелері мен ұлпаларында қалыптасады.
Сүт жолдары (латекс жүйесі)
Сүт жолдарының физиологиялық маңызы әр түрлі: олар өсімдік денесіндегі су мен оттектің тепе-теңдігін реттеуге қатысады. Құрамында улы алкалоидтар мен ащы сүтті шырын болатын өсімдіктерді мал көбіне жемейді. Сонымен қатар сүтті шырын жарақаттанған жердің тез бітуіне ықпал етеді.
Шығу тегі мен құрылысына қарай
- Бунақты (күрделі) — бірнеше жасушаның қосылуынан түзіледі; түйіскен жердегі көлденең қабырғалар бұзылғанда ортақ жүйе қалыптасады.
- Бунақсыз (қарапайым) — ұзарып, бұтақтанып өсетін бір ірі жасушадан тұрады; мұндай сүт жолдары сүттігендер мен тұттар тұқымдастарына тән.
Негізгі қызметтері
Сүт жолдары бірнеше қызмет атқарады. Негізгі үшеуі:
- Өткізу
- Қор жинау
- Бөліп шығару